użytkowanie lasu / Zioła 

1. Rośliny lecznicze – zagadnienia wstępne

 

Rośliny zielarskie, szczególnie leśne od niepamiętnych czasów stosowane były w lecznictwie ludowym.

ZIOŁOLECZNICTWO czyli FITOTERAPIA oznacza leczenie chorób surowcami roślinnymi oraz ich wyciągami i preparatami w różnych postaciach farmaceutycznych.

 

O wartościach leczniczych surowca zielarskiego decyduje obecność w nich tzw. ciał czynnych (alkaloidów, glikozydów, saponin, garbników, witamin, olejków eterycznych itp. związków). Szczególnie duże znaczenie mają w medycynie alkaloidy i glikozydy.

 

ALKALOIDY są skomplikowanymi związkami organicznymi, które nadają im charakter zasad. Należą do nich m.in. znane narkotyki, jak morfina, kodeina, kofeina, nikotyna.

Obecność alkaloidów w roślinie, dzięki ich gorzkiemu smakowi, chroni je przed zjedzeniem przez zwierzęta, ale nie chroni tych roślin przed grzybicami i chorobami bakteryjnymi, jak również przed atakami szkodliwych owadów.

Niektóre alkaloidy są silnymi truciznami dla ludzi i zwierząt. Już 5 do 15 owoców pokrzyku może spowodować śmiertelne zatrucie.

Np. 1 % domieszki liści pokrzyku w sianie jest trująca dla koni i krów. Z kolei niektóre ptaki (kosy, drozdy, bażanty) i myszy wykazują całkowitą niewrażliwość na alkaloidy dzięki obecności w ich wątrobie enzymów rozkładających te ciała czynne.

Wyodrębniono około 6 tyś. alkaloidów z 5 tyś. gat. roślin.

 

SAPONINY są to glikozydy mające zdolność wytwarzania piany z wodą lub z alkoholem oraz rozpuszczania czerwonych krwinek.

Stosowane jako leki są bezpieczne jeśli nie zetkną się z uszkodzonymi naczyniami woskowatymi – powodują wtedy zatrucie.

W lecznictwie mają znaczenie jako środki wymiotne i wykrztuśne oraz leki nasercowe. Najbardziej znane rośliny zawierające saponiny to: kasztanowiec, naparstnica, mydlnica lekarska, pierwiosnka, połonicznik, nagietek.

 

GLIKOZYDY są to połączenia cukru prostego np. glukozy ze związkami niecukrowymi (aglikonem), zazwyczaj mającym charakter alkoholu lub fenolu.

Najbardziej znane są glikozydy nasercowe (występujące np. w konwalii lub naparstnicy), przeciwgorączkowe (w korze wierzbowej) i przeczyszczające (w korze kruszyny).

Wszystkie glikozydy nasercowe działają na mięsień sercowy, ale mechanizm jest jednak różny, w zależności od składu chemicznego.

Glikozydy naparstnicy purpurowej, a szczególnie digitoksyna, wiążą się z plazmą komórek serca, powodując długotrwałe działanie preparatu. Dochodzi do kumulacji ich w organizmie, co może wywołać zatrucie.

Glikozydy naparstnicy wełnistej działają na mięsień sercowy podobnie do glikozydów naparstnicy purpurowej, ale działanie ich jest szybsze i silniejsze. Poza tym glikozydy te ulegają szybszemu rozkładowi i dlatego nie dochodzi do kumulacji.

W naparstnicy purpurowej i wełnistej wykryto 47 glikozydów.

Glikozydy miłka i konwalii są słabsze w działaniu i podawane są w lżejszych schorzeniach serca, przy stanach wzmożonej pobudliwości mięśnia sercowego.

 

GARBNIKI są to związki o charakterze wielofenolii, łatwo rozpuszczalne w wodzie, tworzące trwałe połączenia z białkami, alkaloidami, metalami ciężkimi. Dzielą się na garbniki hydrolizujące jak tanina i garbniki skondensowane, nie ulegające rozpadowi.

Poza stosowaniem ich w garbarstwie mają duże znaczenie w lecznictwie.

Wykorzystywane jest ich działanie ściągające, polegające na koagulacji białka a więc m.in. bakterii. Stąd wynikają ich właściwości przeciwzapalne a więc unieczynniające bakterie i toksyny. Poza tym zapobiegają biegunkom i mikrokrwawieniom. Stosowane przez dłuższy czas oddziałują jednak negatywnie.

Częste picie mocnej herbaty utrudnia wchłanianie witamin, soli mineralnych i wielu związków pokrewnych, ważnych dla naszego organizmu.

Występują np. w dębie, wierzbie, rdeście wężowniku, pięciorniku, czarnej jagodzie, orzechu włoskim, bodziszku, herbacie.

 

OLEJKI ETERYCZNE  są płynnymi mieszaninami liczącymi nawet do 150 związków. Np. w olejku miętowym wykryto 80-90 składników. Trzeba jednak zaznaczyć, że prawie zawsze tylko jeden składnik dominuje, np. mentol w olejku miętowym, karwon w olejku kminkowym, nadając olejkom specyficzny zapach.

Olejki należą do lotnych związków nierozpuszczalnych w wodzie. Ilość olejków znajdujących się w roślinie waha się od około 0,0035 % w płatkach róż, prawie 0,3 % w rumianku, do 7 % w kminku.

 

BARWNIKI roślinne, znajdujące się przede wszystkim w owocach, należą do flawonoidów; są to karotenoidy i antocyjany oraz flawonole. Te dwie ostatnie grupy zaliczane są do glikozydów.

 

KAROTENOIDY nadają owocom barwę żółtą lub pomarańczową.

Są to barwniki stosunkowo trwałe.

Stanowią one źródło prowitaminy A.

 

ANTOCJANY w środowisku kwaśnym posiadają barwę czerwoną, zaś w zasadowym niebieską lub fioletową. Barwnik antocyjanowy nie jest trwały, gdyż ulega zniszczeniu pod wpływem tlenu i podwyższonej temperatury.

 

FLAWONOLE w środowisku zasadowym mają kolor żółty.

Są one źródłem witaminy P.

 

Spośród ponad 400 tyś. gat. roślin poznanych na świecie za lecznicze uważa się około 10 %. W Polsce występuje 150 roślin leczniczych.

Polska ma bogate tradycje zielarskie i jest pod względem przerobu zielarskiego drugim po Niemczech krajem Europy.

Polski przemysł zielarski przetwarza rocznie 26 tyś. ton surowców, z czego 22 tyś. ton (85 %) to surowiec krajowy, a reszta z importu.

Tylko 4,5 tyś. ton (20 %) naszych ziół jest zbierana ze stanowisk naturalnych, a pozostałe uprawiane są na plantacjach. Uprawianych jest u nas 60 gat. roślin zielarskich. Główną bazą leśnych surowców zielarskich w Polsce są lesiste rejony północno-wschodniej części kraju. 

Oznaczenia surowców:

Nazwa każdego surowca zielarskiego składa się z dwóch członów, pierwszy określa część rośliny, a drugi gatunek rośliny np.

Cortex Frangulae – kora kruszyny

Fructus Rosae – owoc róży

 

POSTACIE LEKÓW ROŚLINNYCH

Zioła, ziółka /Species/ - mieszanki drobno pokrojonych surowców roślinnych.

Napary /Infusum/ - jest to jedyna z najczęściej stosowanych form wyciągów z ziół. Odpowiednią ilość suszonych ziół /np. 1,2 łyżeczki/ zalewamy wrzątkiem i odstawiamy w naczyniu pod przykryciem na kilka lub kilkanaście minut. Można je tbakże podgrzewać, ale nie powinny się gotować. Napary są nietrwałą postacią leków i powinny być spożyte w dniu przygotowania.

Odwary /Decoctum/ - odpowiednią ilość ziół zalewamy wodą i podgrzewamy aż do wrzenia, a następnie gotujemy jeszcze 3-5 minut. W przypadku roślin zawierających trudno rozpuszczalne substancje czas gotowania należy wydłużyć do 10 i więcej minut. Odstawiamy odwar na kilkanaście minut i po przecedzeniu możemy spożywać.

Maceraty / Maceratio/ - są to wodne wyciągi na zimno. Zioła zalewamy zimną wodą i odstawiamy na kilka godzin w temperaturze pokojowej.

Nalewki /Tincturae/ - etanolowodne lub etanolowoesterowe roztwory otrzymywane przez ekstrakcję, macerację lub perkolację jednego lub kilku surowców roślinnych np. Tinctura Gingo bilobae.

Intrakty /Intracta/ - wyciągi podobne z wyglądu do nalewek, otrzymywane ze świeżych roślin działaniem wrzącego etanolu, dzięki czemu zawarte w roślinie enzymy nie powodują rozkładu pierwotnych substancji czynnych np. Intractum Crataegi.

Wyciągi /Extracta/ - przetwory otrzymywane przez wytrawienie surowca roślinnego odpowiednim rozpuszczalnikiem i częściowe lub całkowite usunięcie rozpuszczalnika. Rozróżnia się wyciągi suche /extracta sicca/, z których całkowicie usunięto rozpuszczalnik, stanowiące proszek lub masę dającą się sproszkować oraz wyciągi płynne /extracta fluida/, które charakteryzują się tym, że najczęściej jedna część wyciągu płynnego odpowiada jednej części surowca roślinnego. Wyciągi zawierają 10-krotnie większą zawartość substancji czynnych niż nalewki np. Extractum Chamomillae fluidum.

Sok /Succus/ - wygnieciony ze świeżego surowca, często stabilizowany alkoholem np. Succus Taraxaci.

Mikstura /Mixtura/ - mieszanina naparów, odwarów, nalewek, syropów lub wyciągów.

Krople /Guttae/ - wyciągi lub roztwory substancji stosowane w dawkach określonych liczbą kropli np. Guttae stomachicae T

Syropy /Sirupi/ - wyciągi za świeżych lub suszonych ziół gotowane w roztworze cukru.

Olejki eteryczne /Oleum aethereum/ - produkt destylacji surowców aromatycznych parą wodną.

Granulaty /Granulata/ - otrzymuje się ze sproszkowanych ziół zmieszanych z substancją pomocniczą.

Tabletki /Tabulettae/ - sprasowane maszynowo suche wyciągi z ziół, często powlekane /drażetki/.

Kapsułki /Capsulae/ - sproszkowane zioła, suche ekstrakty z ziół powleczone otoczką skrobiową lub żelatynową 

2.Zbiór i suszenie roślin zielarskich

Skład, ilość i lecznicze działanie substancji czynnych w roślinach zależą od kilku czynników, z których najważniejsze są warunki, w jakich roślina rośnie, okres zbioru właściwej części rośliny, sposób, w jaki została wysuszona oraz sposób przechowywania.

Zbierać zioła należy w okresie, kiedy roślina lub właściwa jej część zawiera maksimum substancji czynnych, co ogólnie zależy od okresu wegetacyjnego rośliny. Czasu zbierania nie można ustalać mecha­nicznie według kalendarza. Ostra zima, późna wiosna, chłodne lato istotnie wpływają na wegetację i wartość leczniczą roślin. Części nadziemne roślin zbieramy do pojemników, najlepiej do koszyków, podczas pięknej, słonecznej, suchej pogody, ale nie w czasie upałów.

Liście zbiera się tylko młode, dobrze rozwinięte, zdrowe i czyste. Zbiera się je tuż przed zakwitnięciem rośliny, gdyż jest ona wtedy w szczytowym okresie tworzenia swych substancji czynnych.

Ziele zbieramy zwykle w okresie pełnego kwitnienia. Odcinamy zdrowe, nie za grube, łodygi razem z kwiatami. Z roślin z wyższą, drewniejącą od dołu łodygą odcinamy wierzchołki 15-30 cm od góry.

Kwiaty zbiera się na początku kwitnienia, gdyż i po odcięciu od rośliny jeszcze "dokwitają". Pod nazwą kwiat rozumiemy też części kwiatu, np. tylko płatki korony itp. Kwiaty są jednym z najdelikat­ niejszych surowców, nie należy ich podczas zbierania zgniatać i zbierać do nieodpowiednich naczyń (np. worków igelitowych), bo zaparzą się i stracą na wartości.

Owoce najczęściej zbiera się na początku dojrzewania lub dojrzewające. Nasiona wybiera się z dojrzewających owoców.

Korę należy zbierać wczesną wiosną, kiedy jest najwięcej miazgi. Najpierw trzeba zrobić dwa poprzeczne cięcia w odległości 10-
20 cm od siebie, połączyć je cięciem pionowym i za pomocą tępego, nierdzewnego narzędzia oderwać korę.

Drewno zbieramy z cieńszych pni lub grubszych gałęzi na początku lub pod koniec okresu wegetacji. Należy mieć zgodę właściciela drzew i zbierać korę tylko z drzew przeznaczonych do tego celu.

Części podziemne - korzeń, kłącze - wykopuje się zazwyczaj pod koniec okresu wegetacyjnego, na jesieni, kiedy roślina przygotowuje się do zimowego snu, albo na wiosnę, zanim zacznie się "budzić". Uważać należy przy tym, by ich nie uszkodzić. Surowiec należy oczyścić z ziemi i szybko umyć pod bieżącą wodą. Cebule i bulwy wykopuje się zwykle na jesieni, kiedy części nadziemne rośliny zaczynają usychać.

Uzbierany surowiec musi być czysty, nie może w nim być innych części zbieranych roślin, nie mówiąc już o domieszce innych roślin, piasku, ziemi. Każdy rodzaj surowca zbiera się oddzielnie, najlepiej skoncentrować się zawsze przy zbieraniu tylko na 1 -2 gatunkach.

Uwaga: niektóre rośliny zawierają silnie działające substancje niebezpieczne, a nawet szkodliwe dla zdrowia. Mówi się o nich, że są toksyczne. Te mogą zbierać tylko specjalnie wyszkoleni i poinformowani o niebezpieczeństwie zbieracze, nigdy dzieci. Przy zbieraniu takich roślin nie można mieć na rękach otwartych ran, nie należy jeść, pić, nawet palić. Roślin trujących nie zbieramy nigdy jednocześnie z nietoksycznymi. Suszy się je, magazynuje, ewentualnie przesyła - zawsze oddzielnie. Dla własnych potrzeb roślin takich nie zbieramy.

SUSZENIE ZIÓŁ

Najprostszym i najbardziej rozpowszechnionym sposobem konserwowania jest suszenie. Sposób suszenia związany jest z zawartymi w roślinie substancjami czynnymi. Suszenie polega na odparowaniu wody z rośliny. Ponieważ przejście ze stanu świeżego do wysuszonego nie odbywa się natychmiastowo, dochodzi przy nim zazwyczaj do procesów rozkładowych, wpływających niekorzystnie na substancje czynne rośliny. Przez utratę półprzepuszczalności roślinnych błon komórkowych poszczególnych tkanek dochodzi do wzajemnego wpływania na siebie substancji czynnych, które w świeżych roślinach były pierwotnie oddzielone. Przebieg rozkładu zależy od organu, gatunku rośliny i okresu zbioru. Rozkład ulega przyspieszeniu przez niefachowe zbieranie, zgniecenie roślin lub ich części, użycie niewłaściwych narzędzi i naczyń do zbierania. Na zmiany przy suszeniu ma również wpływ tlen, światło, wilgoć, zwłaszcza zaś zastosowana temperatura. Ta jest różna dla poszczególnych roślin.

Jeśli nie mamy dokładnych danych dotyczących sposobu suszenia, dajemy pierwszeństwo szybkiemu suszeniu. Na większość substancji czynnych podczas suszenia mają wpływ enzymy, które inaktywizują się w temperaturze 60°C, dlatego na początku suszenia dobrze jest zastosować na krótko (3 - 6 min) temperaturę wyższą. Przy dobrym suszeniu kolor i kształt suszonego surowca powinien zostać zachowany (są oczywiście wyjątki, np. różowe kwiaty ślazu zabarwiają się podczas suszenia na niebiesko).

Zazwyczaj suszy się rośliny w cieple naturalnym - na strychu, w szopie, pod wiatą.

Miejsce należy przygotować jeszcze przed rozpoczęciem zbioru. Zbieramy zawsze tylko tyle, ile zdołamy wysuszyć (przy zbieraniu na sprzedaż należy poinformować się - niekiedy skupowane są i rośliny świeże). Orientacyjnie można podać, że na 1 metrze kwadratowym powierzchni mieści się 1/4-1/2 kg świeżych kwiatów, 1/2-1 kg świeżych liści, 1-2 kg świeżej kory lub korzeni. Ziele można suszyć w niewielkich wiązkach rozwieszonych na sznurze.

Zebranych roślin nie wolno zostawiać zbyt długo w naczyniach, do których były zbierane. Należy je przed suszeniem przejrzeć, rozdzielić, następnie rozłożyć cienką warstwą na suchym, czystym, bezwonnym papierze lub jeszcze lepiej na ramach z nierdzewną siatką, które można umieścić jedne nad drugimi na stojakach. Najczęstsze rozmiary ram to 80 - 100 X 100 - 120 cm, a odpowiednia grubość listewek - 1,2 - 2 X 2 - 4 cm. Trzeba umiejętnie obracać surowiec podczas suszenia, aby go niepotrzebnie nie połamać. Koniec suszenia poznajemy po tym, że liście przy dotknięciu szeleszczą, łodygi i korzenie się łamią, kwiaty można rozdrobnić na pył. Wysuszony surowiec wsypujemy do przygotowanych opakowań, najlepiej pudełek lub puszek z wieczkiem.

Następujące przedziały temperatur suszenia uważa się za optymalne:

  • 30 - 35º C dla wszystkich surowców zawierających olejki eteryczne oraz śluzy jako ciała czynne;
  • 40 - 50º C dla większości surowców, tj. korzeni, kłączy, kwiatów i ziela, oprócz surowców zawierających olejki lotne i śluzy jako ciała czynne;
  • 45 - 50º C dla nasion przeznaczonych dla lecznictwa;
  • 40 - 60º C dla wszystkich surowców alkaloidowych, glikozydowych oraz dla jagód, owoców witaminowych i kory.

 

Czas suszenia nie powinien przekraczać:

  • 8 godzin dla większości surowców, a więc ziela, liści, kwiatów, najcieńszych korzeni i kłączy;
  • 12 godzin dla ziela o grubych łodygach, dla dużych i woskowanych liści, średnio grubych korzeni i kłączy, owoców mięsistych;
  • 16 godzin dla grubych korzeni i kłączy.

 

Zazwyczaj zioła suszy się do wilgotności 7 – 12 %, przy której już działalność enzymów jest bardzo utrudniona. Silniejsze wysuszenie powoduje rozkruszenie się ziół.

 

3.  Użytkowanie runa leśnego a ochrona przyrody

 

Zioła dziko rosnące można zbierać tylko w takich ilościach i w taki sposób, na który pozwalają zasady ochrony przyrody. Zarówno intensywność jak i technologia zbioru powinny być dostosowane do zasobności bazy surowcowej.

Wiele roślin w naszym, dość surowym klimacie – na glebach leśnych, zazwyczaj ubogich – wegetuje w warunkach dalekich od optimum. Łatwo też je wyniszczyć, zwłaszcza gdy zdarzy się układ czynników atmosferycznych nie sprzyjających wyrównaniu ubytków rośliny spowodowanych przez zbieraczy. W takich wypadkach dochodzi do szkód w przyrodzie leśnej, a zarazem do zubożenia zasobów użytkowych.

Szczególną ostrożność zachować trzeba przy zbiorze korzeni, kłączy, kory, pączków.

 

Przy zbiorze ziół leczniczych powinny obowiązywać następujące zasady:

  1. Nie powinno się zbierać surowca corocznie z tego samego miejsca.
  2. Należy dostosować wybór miejsca i natężenie zbioru do zasobności bazy. Można zbierać zioła tylko ze stanowisk masowego występowania.
  3. Na miejsce zbioru wyznaczać przede wszystkim te tereny, na których i tak szata roślinna ma ulec zmianie, np. tam, gdzie przewidziano wyrąb drzewostanu.
  4. Na wszystkich pozostałych terenach wyznaczonych do pozyskiwania surowca zielarskiego nie można dopuszczać do doszczętnego wyzbierania rośliny. Pewna część roślin powinna pozostać nie naruszona, co zapewni odnowienie stanowiska.
  5. Należy zbierać te części rośliny, które mają stanowić surowiec zielarski.
  6. Zbieracz nie powinien zajmować się jednocześnie kilkoma gatunkami roślin, lecz koncentrować się na jednym surowcu.
  7. Nie należy pozyskiwać większych ilości surowca ponad wyraźnie określone zapotrzebowanie. Niepotrzebnie zebrane zioła przeważnie bywają marnowane.
  8. Pączki można zrywać tylko z drzew ściętych albo wyznaczonych do wyrębu. Wyjątkowo szkodliwe jest zrywanie pączków wierzchołkowych z drzew stojących.
  9. Korę można złuszczać wyłącznie ze ściętych pędów.  W żadnym razie nie wolno pozostawić na pniu okorowanych pędów, bo to sprzyja zakażeniu chorobą i także, umożliwia odnowienie odroślowe rośliny.
  10. Przy pozyskiwaniu podziemnych części rośliny młode korzenie i kłącza, nieprzydatne na surowiec zielarski, powinno się zakopywać, aby z nich wyrosły nowe rośliny.
  11. Niedopuszczalne jest marnowanie zbieranych surowców.
  12. Przy okazji zbioru ziół nie może być narażona na szkodę otaczająca przyroda, np. grzyby kapeluszowe.
  13. Zbieracza ziół, tak jak każdego człowieka przebywającego w lesie, obowiązuje zachowanie zasad i środków bezpieczeństwa przeciwpożarowego.

 

4.  Przegląd gatunków ziół leczniczych

 

POKRZYWA ZWYCZAJNA Urtica dioica L.

Do celów leczniczych używa się liści, rzadziej ziela, korzeni i nasion. Skład: bogaty w witaminę C, K, B i kwas pantotenowy, flawonoidy, olejek eteryczny, histaminę, acetyloholinę, kwas krzemowy i mrówkowy, fitoncydy oraz składniki mineralne (żelazo, magnez, wapń, mangan, krzem).

Jest stosowana w stanach zapalnych dróg moczowych. Zawarte w korzeniu sitosterole wykorzystywane są w leczeniu łagodnego przerostu prostaty, w początkowym stadium choroby. Nie likwidują choroby, ale spowalniają jej rozwój. Jest środkiem pomocniczym w leczeniu cukrzycy. Wpływa dodatnio na procesy przemiany materii, pobudza działalność gruczołów wydzielania wewnętrznego i zwiększa ilość krwinek czerwonych, poprawia perystaltykę jelit. Pokrzywa pomaga też w pielęgnowaniu urody. Liść pokrzywy stosowany jest do pielęgnacji skóry i włosów skłonnych do przetłuszczania się i zawarty jest w licznych kosmetykach. Szczególnie polecana jest na wiosenne osłabienie.

Używana  jako środek powstrzymujący krwotoki. Zdolność pokrzywy do tamowania krwotoków znana była już w starożytności, opisał ją m. in. Dioskurides i Pliniusz. Obecnie z pokrzywy i krwawnika sporządza się płynne wyciągi, które stosowane do wewnątrz tamują krwawienia nosa, jelit, macicy i płuc. Przeciwwskazane są krwotoki wywołane polipami i rakami macicy oraz przydatków.   

Duże zastosowanie mają liście przy otrzymywaniu chlorofilu, który ma zastosowanie przy produkcji kremów, maseczek i toników. Pokrzywa może być stosowana jako surowiec do produkcji papieru. Młode pokrzywy mają dużą wartość odżywczą dla zwierząt.

Liście najlepiej zbierać przez osmykiwanie z wysuszonych pędów.

W tym celu ścina się całą roślinę i suszy w suszarni powietrznej. Suszone liście są bardzo kruche i dlatego trzeba uważać przy pakowaniu. Korzenie wykopuje się przed rozwojem liści i suszy w suszarni sztucznie ogrzewanej w temp. 40º C.

 

SKRZYP POLNY Equisetum arvense L.

Surowiec zielarski : ziele (Herba Equiseti) z pędów płonnych zawiera duże ilości rozpuszczalnej w wodzie krzemionki (10%), flawonoidy, saponiny sterole i inne.                   Ma właściwości moczopędne i przeciwzapalne. Używany jest w nieżytach dróg moczowych i w profilaktyce kamicy nerkowej. Wykazuje również właściwości remineralizujące. W dolegliwościach reumatycznych i artretycznych oraz w zaburzeniach krążenia stosowane są kąpiele z dodatkiem wyciągu ze skrzypu. Krzemionka w nim zawarta zapobiega tworzeniu się kamieni w układzie moczowy, miażdżycy, wewnętrznie stosowany przy schorzeniach dróg moczowych, zewnętrznie przy stanach zapalnych.                                                               

Zbiór i suszenie: zbiera się zielone pędy przez całe lato i suszy w cieniu pod przykryciem, tak, by nie straciły zielonego koloru.

Jest używany do produkcji kosmetyków. Wpływa odmładzająco i wzmacniająco na skórę, powstrzymuje siwienie i wypadanie włosów.

Przy długotrwałym stosowaniu skrzypu może wystąpić niedobór witaminy B1.

 

PODBIAŁ POSPOLITY Tussilago farfara L.

Naparem z podbiału leczyli już starożytni medycy - Hipokrates, Galen i Pliniusz. Święta Hildegarda stosowała go przy wszystkich chorobach piersiowych i jako środek wykrztuśny. Przy astmie i przewlekłym kaszlu, a także podczas zapalenia oskrzeli wdychano przez rurkę dym z korzeni tej rośliny spalanych na węglu z drzew cytrusowych. Palono też - tak jak papierosy - jej specjalnie wysuszone i zwinięte liście. Wykorzystywano podbiał do leczenia schorzeń skórnych: ran, czyraków, wrzodów, ropni, odcisków, oparzeń, pękających brodawek u kobiet karmiących oraz przy tzw. róży i uporczywych bólach głowy.  

Zarówno kwiaty, jak i liście są cennym surowcem lekarskim - zawierają dużo śluzów, związki flawonowe (m.in. rutynę, cholinę, gorycze, sporo cynku, potasu i manganu, cukry, karotenoidy, trójterpeny).

Kwiaty zbiera się w marcu i kwietniu i suszy w cieniu, tak by zachowały naturalny kolor i nie rozpadały się. Liście zbiera się dopiero w maju i czerwcu, suszy w słońcu.

Współczesna medycyna potwierdziła dobroczynne działanie ziela, zwłaszcza jako środka wykrztuśnego i łagodzącego wszelkie dolegliwości układu oddechowego, przeciwzapalnego, chroniącego śluzówkę gardła i krtani. Zaleca się go w początkowych stadiach gruźlicy, rozedmie płuc, przy kłopotach z prostatą, w schorzeniach nerek i pęcherza. W takich przypadkach stosuje się sok z kwiatów i liści podbiału.

Herbatki z kwiatów i liści podbiału zmieszanych w równych częściach z siemieniem lnianym, prawoślazem i kwiatami krwawnika stosuje się pomocniczo w chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy.

Odwar z samych kwiatów pomaga w leczeniu schorzeń kobiecych - przy stanach zapalnych pochwy, nadżerce szyjki macicy i upławach. Odwar ten może również służyć do przemywania twarzy i przygotowywania okładów - dobrze działa w przypadku plam i wrzodów. Systematycznie stosowany likwiduje przebarwienia skóry - plamy wątrobowe czy starcze.

Przepis na odwar kwiatow: Łyżkę kwiatów zalać szklanką zimnej wody, gotować na małym ogniu przez około 20 minut do zawrzenia, przecedzić, uzupełnić przegotowaną wodą tak, by była pełna szklanka płynu. Pić 1/4 szklanki 3-4 razy dziennie między posiłkami lub używać do irygacji czy nasiadówek.

 

MNISZEK POSPOLITY Taraxacum officinale Wigg.

Nazwa podobno pochodzi od tonsury mnicha

Kwiat - Flos Taraxaci, korzeń - Radix Taraxaci

 Sok mleczny znajdujący się we wszystkich częściach mniszka zawiera inulinę, kwas krzemowy i lakton (laktukopikryna) , witaminy z grup A, B, C, D.

Kwiat działa moczopędnie. Jego korzeń zawiera sporo soli mineralnych, zwłaszcza potasu, kwasy organiczne, sterole, różne związki cukrowe, na przykład inulinę, substancje goryczowe (taraksacyna), cholinę.

Korzeń mniszka do celów leczniczych należy zbierać jesienią. Odwar z korzeni lub nalewka pomagają w schorzeniach dróg żółciowych i kamicy żółciowej oraz przy wszystkich problemach wątrobowych. Pomaga przy kłopotach trawiennych.
Dzięki
interferonowi podnosi odporność organizmu, powinni więc go spożywać anemicy.
Obniża poziom
cholesterolu, pomaga w leczeniu miażdżycy, początków cukrzycy, otyłości, reumatyzmu i gośćca. Zalecany jest również przy chorobach skóry.
Podnosi sprawność seksualną kobiet i mężczyzn.

Z młodych, surowych liści można przyrządzać sałatkę wiosenną, popularną w krajach romańskich.

Świeża roślina stanowi dobrą paszę dla zwierząt hodowlanych.

                         

RUMIANEK POSPOLITY  Matricaria chamomilla L.

Surowiec zielarski stanowi koszyczek rumianku - Anthodium Chamomillae (syn. Flos Chamomillae). Zawiera olejek eteryczny (od 0,3 do 1,2%), w którego skład wchodzi chamazulen, α-bisabolol, spiroeter. Surowiec zawiera także flawonoidy, związki kumarynowe, śluz, cholinę, sole mineralne.

Przetwór: olejek rumiankowy - Oleum Chamomillae, w handlu jako Azulan.

W medycynie i kosmetyce używa się olejku. Najczęściej jest stosowany doustnie jako środek przeciwzapalny i przeciwskurczowy układu pokarmowego, ma też działanie przeciwalergiczne. Użyty zewnętrznie przeciwdziała stanom zapalnym skóry. Stosowany wewnętrznie w nieżycie jelit i żołądka, zewnętrznie na owrzodzenia skóry, żylaki odbytu, rumień, oparzenia słoneczne i termiczne I i II stopnia.

  

FIOŁEK TRÓJBARWNY Viola tricolor L.

Surowiec zielarski stanowi cała roślina (Herba Violae tricoloris). Zawiera wiolutozyd, saponiny triterpenowe, śluz, alkaloid wiolinę (w korzeniach), fenolokwasy (kawowy, protokatechowy, gentozynowy, waniliowy i in.), rutynę.

Reguluje przemianę materii, działa moczopędnie, zmniejsza łamliwość naczyń krwionośnych. Stosuje się go w zapaleniach pęcherza moczowego, kamicy moczowej, uszkodzeniu nerek przez substancje toksyczne (również przez uboczne działanie antybiotyków), w chorobie gośćcowej, trądziku młodzieńczym, wykwitach skórnych, tak zwanych wysypkach uczuleniowych, nadciśnieniu tętniczym i chorobach siatkówki oka.

Ziele ścina się latem, suszy rozłożone jedną warstwa w miejscu ciepłym, ale nie na słońcu.

 

MAK POLNY Papaver rhoeas L.

Do celów leczniczych zbiera się od maja do sierpnia płatki rozkwitających kwiatów maku polnego, delikatnie, unikając zgniatania lub załamywania ich w palcach, i suszy szybko, rozłożone pojedynczą warstwą w cieniu i przewiewie lub w suszarni w temp. do 30° C. Podczas suszenia płatki zmieniają barwę z czerwonej na różowofioletową. Załamane przy zrywaniu, ciemnieją w czasie suszenia i nie nadają się do użytku. Surowcem jest kwiat maku polnego - Flos Rhoeados. Przechowuje się go w szczelnym opakowaniu, w miejscu suchym i ciemnym.

 

CHABER BŁAWATEK Centaurea cyanus L.

Jest rośliną miododajną. Surowiec zielarski stanowi kwiat bławatka bez kielicha (Flos Cyani sine calicis, Flos Cyani). Zawiera antocyjanidyny, flawonoidy, sole mineralne (w tym dużo manganu).

Ze względu na bardzo łagodne działanie przeciwzapalne stosowany przy zapaleniu spojówek i w pediatrii. Napar z kwiatów bławatka działa moczopędnie, może być stosowany przy stanach zapalnych nerek i niewydolności krążenia. Ma zastosowanie w przewlekłych schorzeniach nerek i niedostatecznym wydalaniu moczu, przy niestrawności, słabym wydzielaniu żółci i lekkich schorzeniach wątroby (również wraz z innymi surowcami grupy - cholagoga).
Napar:
10 g kwiatu bławatka na 250 g wrzątku. Pić 3 razy dziennie po 1/2 szklanki tego naparu między posiłkami.
Zebrane kwiaty należy suszyć bardzo szybko w silnym przewiewie. Susz szczelnie zamknąć. W czasach, gdy nieznane były sztuczne
barwniki, z płatków brzeżnych bławatka wytwarzano niebieską farbę w połączeniu z ałunem, która doskonale barwiła wełnę. Sam sok barwi papier i przetwory spożywcze na niebiesko

 

 

Allelopatia (z gr. - allelon (wzajemny) i pathos (cierpieć)) - szkodliwy lub korzystny wpływ substancji chemicznych wydzielanych przez rośliny danego gatunku lub pochodzących z rozkładu tych roślin. Allelopatia odnosi się głównie do substancji chemicznych wydzielanych do podłoża, które wpływają na wzrost innych organizmów w bezpośrednim otoczeniu, głównie roślin i bakterii. Substancje mogą pobudzać lub hamować kiełkowanie, a także wzrost i rozwój innych gatunków roślin żyjących w bliskim sąsiedztwie, lub zajmujących bezpośrednio po nich to samo miejsce. Allelopatia może być dodatnia (jako forma symbiozy) lub ujemna, antagonistyczna (jako forma obrony przed konkurentami). Najbardziej znanym przejawem antagonistycznych oddziaływań allelopatycznych są antybiotyki wydzielane najczęściej przez grzyby. Biologicznym ich zadaniem jest zahamowanie rozwoju bakterii i innych grzybów, np. przez blokowanie syntezy ich białek (Penicillum wytwarza penicylinę, a Acremonium - cefalosporynę). Również bylice (Artemisia) rosnące na półpustynnych terenach wydzielają terpentyny (np. kamforę) i alkaloidy (np. absyntynę), które pozwalają kontrolować ich bezpośrednie otoczenie.Allelopatia jest wykorzystywana w rolnictwie i ogrodnictwie. Allelozwiązki wykorzystuje się w ochronie roślin przeciw owadom, szkodnikom i nicieniom, a także w walce z chorobami roślin i chwastami.

Przykłady roślin wykorzystujących allelopatię:

 

PERZ WŁAŚCIWY Agropyron repens L.

Surowiec zielarski stanowi kłącze (Rhizoma Graminis) zawiera takie składniki, jak: inulina, saponiny, olejki eteryczne, kwasy organiczne, śluzy, cukry, krzemionkę, duże ilości węglowodanów, sole mineralne (zwłaszcza potas i żelazo), witaminę C).

Posiada działanie moczopędne, przeciwbakteryjne, przeciwgorączkowe, żółciopędne. Największe zastosowanie znajduje w leczeniu chorób przemiany materii, jako tzw. ziółko czyszczące krew – w leczeniu choroby reumatycznej, choroby moczanowej, trądzika i w początkowych stadiach cukrzycy. Używa się go po zatruciach, gdy trzeba z organizmu jak najszybciej usunąć trucizny, jak również po przebytych zakażeniach. Wchodzi w skład wielu mieszanek ziołowych. Stosowany jest także w leczeniu nieżytów górnych dróg oddechowych, przy obrzękach wątroby, zmniejszonym wydzielaniu żółci, kamicy żółciowej, hemoroidach. Najczęściej stosowany jest w postaci odwaru.

Odwar z kłączy (1 łyżkę stołową rozdrobnionego suszu zalać 1 szklanką wody, doprowadzić do zawrzenia i od tego momentu gotować pod przykryciem przez 5-7 minut, przecedzić w razie potrzeby pić 2-3 razy dziennie po 2/3 szklanki) to bardzo skuteczny środek moczopędny i zalecany pomocniczo w cukrzycy. Jego picie stosuje się również w chorobach nerek, pęcherza moczowego, dolegliwości ze strony wątroby, kamicy nerkowej i żółciowej, złej przemianie materii i jako zioło „czyszczące krew”.

Zebrane kłącze myje się, tnie na drobniejsze kawałki i suszy w naturalnych warunkach.

Jego zastosowanie rolnicze jest niewielkie - ziele i kłącza mogą być używane jako pasza dla zwierząt.

W dawnych czasach, gdy głód był częstym towarzyszem ludzi, dodawano do mąki zmielone kłącza perzu. Obecnie wiadomo, że dodatek ten nie tylko ma własności odżywcze, ale również korzystnie oddziałuje na zdrowie.

Dla "odtruciu organizmu" proponuję odwar: 1 łyżkę kłączy na 2 szklanki wody, pić ciepły, 3 razy dziennie po 1 szklanki po posiłkach. Aby poprawić smak, można dodać łyżeczkę miodu albo soku owocowego.
, kwiatami czarnego bzu, w jednakowych ilości
 

BABKA LANCENTOWATA Plantago lanceolata L.

Jest rośliną znaną od bardzo dawna w lecznictwie. Uważano, że musi ona być silnym środkiem na zranienia skoro nie ginie „nawet na uczęszczanych drogach mimo deptania przez końskie kopyta i rozjeżdżania żelaznymi obręczami wozów”. Przewija się w lecznictwie przez wieki. W starożytności zalecano sok z babki na ukąszenia skorpionów i węży, w średniowieczu na złamania i opuchlizny, a także jako antidotum na miłosne czary. Medycyna ludowa roślinę zalecała w leczeniu chrypki, suchego, przewlekłego kaszlu, nieżytów przewodu pokarmowego oraz dróg moczowych.

Surowiec zielarski  stanowią liście - Folium Plantaginis (Folium Plantaginis lanceolatae) lub cała roślina (Herba Plantaginis). Rzadziej stosuje się korzeń lub nasiona.

Skład chemiczny: Zawierają one glikozydy irydoidowe (aukubinę, katalpol), substancje śluzowe i pektynowe, garbniki, flawonoidy i organiczne związki krzemu.

Sok z babki jest lekiem śluzowym i powlekającym. Również napary i odwary działają przeciwzapalnie w jamie ustnej, gardle i przewodzie pokarmowym. Działanie przeciwzapalne i niszczące bakterie zawdzięczamy irydoidom a osłonowe związkom śluzowym. Wyciągi z babki mają również nieznaczne właściwości wykrztuśne i regenerujące nabłonek. Lekko rozkurczają mięśnie gładkie dróg oddechowych. Stosowane są przeciwko kaszlowi (także u palaczy), chrypce, w stanach zapalnych z utrudnionym odkrztuszaniem i zalegającą wydzieliną. W takich przypadkach należy pić sok z babki w ilości pół łyżeczki na ćwierć szklanki ogrzanej wody najlepiej mineralnej 3 razy dziennie lub syrop z babki lancetowatej 4 razy dziennie po łyżeczce.

Odwar z babki sporządzamy z 1 łyżki suszonych liści na 1 szklankę wody i pijemy 3 razy dziennie po pół szklanki pomocniczo w chorobie wrzodowej oraz zapaleniach żołądka i jelit. Odwar lub sok stosuje się również zewnętrznie. Działa on antyseptycznie, przyspiesza gojenie się ran i regenerację naskórka. Istotne są tu takie składniki jak związki krzemu, garbniki, sole potasu, magnezu i cynku. Rozcieńczony sok lub odwar stosuje się do okładów, przemywań i irygacji. Delikatny wystudzony napar może służyć do przemywań powiek przy zapaleniu spojówek. W przypadkach drobnych zranień i ukąszeń owadów można przykładać świeże, czyste (opłukane) liście babki bezpośrednio na skórę. Na zmęczone oczy możemy przyłożyć 2-3 zmiażdżone lekko tłuczkiem liście na powieki lub 2 łyżki suszonego ziela zalane niewielką ilością wody.

Liść babki możemy mieszać z innymi ziołami: w schorzeniach gardła, przy kaszlu z tymiankiem, w nieżytach przewodu pokarmowego łączyć z bobrkiem, a w owrzodzeniu żołądka z prawoślazem.

Zbiór i suszenie: liście często bywają zakurzone, dlatego należy je zbierać z czystych, oddalonych od dróg stanowisk, najlepiej po deszczu i dokładnie przepłukać przegotowaną lub mineralną wodą. Zbioru dokonujemy w okresie kwitnienia od maja do września i suszymy w ciepłym miejscu na strychu lub temperaturze do 40 stopni w piekarniku. Liście po umyciu i usunięciu nerwów są używane na surowo jako sałata, do potraw z twarogu, albo gotowane jako jarzyna lub dodatek do zup ziołowych. Razem z liśćmi pokrzywy i mniszka lekarskiego stanowią składniki sałatki wiosennej. Posiada dużą wartość pokarmową jako pasza zielona.

U bydła wywołuje biegunkę. Nasiona babki stanowią przysmak kanarków.

 

DZIURAWIEC ZWYCZAJNY Hypericum perforatum L.

Jest jednym  z najbardziej znanych ziół, szeroko stosowane w ziołolecznictwie. Roślina miododajna.

Ziele dziurawca (Herba Hyperici) - zbiera się i suszy kwiatostany. Zawiera czerwony barwnik hyperycynę, pseuohypericynę, flawonoidy (rutyna, kwercytyna), hiperozyt, bakteriobójcze garbniki, witaminy A i C oraz olejek eteryczny.

Działanie: Zmniejsza objawy łagodnej formy depresji (hamuje rozkład neurotransmiterów w mózgu, hamuje również monoaminooksydazę (MAO) i działa jako inhibitor zwrotnego wychwytu serotoniny). Pomaga przy lekkiej bezsenności, a także przy migrenie. Ma działanie żółciopędne, żółciotwórcze, pobudzające trawienie, przeciwzapalne i dezynfekcyjne (może być stosowany zewnętrznie na rany i do płukania gardła)

Ostrzeżenia: musi być stosowany w małych ilościach, gdyż zwiększa wrażliwość skóry na słońce (hiperycyna może spowodować reakcje fitotoksyczne).

W handlu dostępne są: zioła do zaparzania, nalewka z ziela dziurawca, tabletki. Dziurawiec wchodzi w skład licznych mieszanek ziołowych i preparatów złożonych

Przyrządzanie: Nalewka z ziela dziurawca - 100g ziela dziurawca zalać 500g spirytusu i odstawić na 7 dni. Po tym okresie przecedzić i wycisnąć przez gazę. Wewnętrznie stosować 2 razy dziennie po 1 łyżeczce na pół szklanki wody w chorobach wątroby, przewodu pokarmowego i układu żółciowego. Zewnętrznie stosuje się do nacierania w bólach stawowych.

W rolnictwie, masowo występując na łąkach obniża jakość siana. Czerwony barwnik zawarty w kwiatach barwi mleko krów żywiących się takim sianem. Także negatywnie wpływa na zwierzęta o jasnej skórze, wywołując uczulenie na światło.

Ze względu na swoje właściwości uczulające dziurawiec zwyczajny jest w Rosji nazywany: zwieroboj, co dosłownie oznacza zwierzobójca. Zwierzęta karmione paszą z dużą ilością dziurawca mogą cierpieć na stany zapalne skóry.

Blaszka liściowa prześwitująco kropkowana, z gruczołkami na brzegu.

 

 

RDEST PTASI Polygonum aviculare L.

Roślina lecznicza  o łagodnym działaniu. Surowiec zielarski : ziele rdestu ptasiego (Herba Polygoni avicularis). Zawiera flawonoidy, krzemionkę rozpuszczalną (ok. 0,2%), garbniki (ok. 1,4%), kwasy polifenolowe, cukry (20%), sole mineralne (ok. 8%).

Zbiór i suszenie : zbiór na początku kwitnienia (czerwiec), ścina się ulistnione i kwitnące pędy. Suszenie w temperaturze do 40°C, w cieniu.

Działanie: wyciąg zwiększa wydalanie moczu, stosowany w kamicy nerkowej, jako środek moczopędny, przy schorzeniach płucnych, zewnętrznie przy krwawiących, źle gojących się ranach.

 

TASZNIK POSPOLITY Capsella bursa pastoris L.

Surowiec zielarski stanowi ziele (Herba Bursae pastoris) zawiera biogenne aminy, takie jak: acetylocholina, cholina, histamina, oraz sole mineralne (głównie potasu), flawonoidy, garbniki, witaminę C, kwasy organiczne, olejki eteryczne.

Działanie: ściągające, moczopędne, przeciwkrwotoczne. Ekstrakty zachowują przeciwkrwotoczne właściwości tylko przez 3 miesiące. Najbardziej skuteczny jest świeży sok z ziela. Preparaty z tasznika stosowane są przy małych krwotokach z przewodu pokarmowego, układu moczowego i nosa, a u kobiet do leczenia krwotoków z macicy i przy obfitych menstruacjach.

Zbiór i suszenie: zbiera się całe pędy w okresie kwitnienia, suszy w temperaturze do 30º C. Nie należy zbierać roślin pokrytych szarobrunatnymi plamami, porażonych przez pasożytnicze grzyby. W medycynie tybetańskiej jest również rośliną leczniczą, ale stosowaną w zupełnie innym celu: do leczenia oczu, biegunki i wzmacniania organizmu. Lek z tego ziela przyjmuje się zazwyczaj tylko na zimno w postaci naparu lub też jako macerat.
Napar: łyżkę ziela na szklankę wrzątku, przecedzić i pić 2-3 razy dziennie po 1/3 szklanki.
Macerat: łyżkę ziela zalewa się 1 szklanką letniej, przegotowanej i ostudzonej wody na 5 godzin. Przecedzić i pić 2--4 razy dziennie po pół szklanki. Dla wzmocnienia jego działania można dodać do maceracji ziele krwawnika.

 

KRWAWNIK POSPOLITY Achillea millefolium L.

Działanie: przeciwzapalne, przeciwkrwotoczne, bakteriostatyczne i przeciwskurczowe. Dawniej przykładano ziele na rany (aby przyspieszyć gojenie) oraz sporządzano napar na krwotoki wewnętrzne.

Surowiec zielarski stanowią kwiaty (Flos millefolii), ziele (Herba millefolii). Ziele ma przyjemny, aromatyczny zapach i gorzki smak. Olejek eteryczny (Oleum millefolii) zawiera związki azulenowe, ponadto roślina zawiera cholinę, flawonoidy, garbniki, gorzki glikozyd achilleinę oraz sole mineralne (zwłaszcza sole cynku) i magnezu.

Same kwiatostany albo też ziele krwawnika zbierane w czasie kwitnienia, ścinane kilka cm ponad ziemią i suszone w cieniu i lekkim przewiewie, rozpostarte cienką warstwą bądź zawieszone w małych pęczkach na sznurze.

Krwawnik należy do przodujących ziół leczniczych. Ziele ma przyjemny, aromatyczny zapach i gorzki smak. Najważniejszym składnikiem tego surowca jest olejek lotny, a w szczególności za warte w nim substancje aktywne, jak azulen, decydujący o wartościach leczniczych tego surowca, cholina, wchodząca w skład witaminy grupy B i obniżająca ciśnienie krwi, związki flawonoidowe,  substancje gorzkie, garbniki oraz sole mineralne, a zwłaszcza cynk, odgrywający ważną rolę w leczeniu punktów zapalnych na skórze jak trądzik czy liszaje. Odwar, względnie napar tego surowca, stosuje się jako okład w leczeniu wymienionych schorzeń skórnych łagodząc ich zapalenie i przyspieszając ich leczenie. Można dodać koszyczki rumianku. Odwaru tego używa się także do płukania jamy ustnej, zwłaszcza przy zapaleniu dziąseł.

Dzięki przeciwzapalnym, bakteriostatycznym i przeciwskurczowym właściwościom tego surowca, ziele to stosuje się wewnętrznie w postaci naparu przy owrzodzeniach żołądka, jelit

i hemoroidach, a także przy krwotokach płucnych, nerek, zbyt silnej i bolesnej menstruacji

i krwawieniach wewnętrznych u kobiet.

Przeciwskurczowe działanie krwawnika wykorzystuje się też zażywając napar przy spazmatycznych i bardzo bolesnych skurczach dróg moczowych, zwłaszcza pęcherza, nawykowym zaparciu stolca i bólach jelita grubego. Wynika to z rozkurczającego, specyficznego wpływu niektórych substancji na mięśnie gładkie niektórych narządów naszego ciała.

Aktywne substancje krwawnika działają też pobudzająco na wątrobę, woreczek żółciowy, wydzielanie żółci i soków trawiennych, usprawniając tym samym działanie całego układu trawienne· go i przyspieszając przemianę materii. Oczyszczają krew ze szkodliwych substancji, przeciwdziałając równocześnie kumulowaniu się złogów i tworzeniu się kamieni w nerkach, w woreczku żółciowym i innych narządach wewnętrznych.

Napar ziela: jedna łyżka ziela krwawnika na szklankę wrzątku. Po 20 minutach przecedzić

i pić dwa razy dziennie po pół szklanki. W miejsce naparu stosuje się, z lepszym skutkiem, tzw. macerat, otrzymywany zazwyczaj po zalaniu surowca przegotowaną i ostudzoną wodą

i odstawieniu na 6-8 godzin. Pić 2--4 razy dziennie po 1/2 szklanki.

Surowiec krwawnika wchodzi też w skład wielu mieszanek ziołowych jak Cholagoga II, Nerwosan, Rektosan, Sklerosan, Degrosan, Nerwogran, Normogran i inne.

 

BYLICA PIOŁUN Artemisia absinthium L.

Jest to od dawna znana jako roślina lecznicza oraz przyprawa - znano ją już w starożytnym Egipcie, Grecji i Rzymie.

Ze względu na intensywny gorzki smak i silny aromat jako przyprawę stosuję się go rzadko i w małych ilościach. Służy głównie do sporządzania gorzkich likierów żołądkowych i wermutów oraz do aromatyzowania wódek. Najbardziej znanym alkoholem wyrabianym z piołunu jest absynt.

Surowiec zielarski : Ziele piołunu (Herba Absinthii), liść piołunu (Folium Absinthii). Piołun zawiera olejek lotny składający się głównie z tujonu i tujolu oraz azulenu, ponadto związki goryczkowe, flawonoidy i garbniki.

Przetwór : Nalewka (Tinctura Absinthii), wyciąg alkoholowy (Tinctura amara)

Działanie : Pobudza funkcje wydzielnicze przewodu pokarmowego, zwiększa apetyt, działa żółciopędnie i odkażająco oraz jest środkiem przeciwrobaczym. Odwar z ziela można także stosować zewnętrznie przy zwalczaniu pasożytów skóry (wszy, świerzbowce), gdyż działa na nie toksycznie. Stosowany jako lewatywa zwalcza owsicę.

Nie zaleca się amatorskiej uprawy i zbioru bylicy piołun, ponieważ stosowanie bez zaleceń lekarza może przy przedawkowaniu prowadzić do silnych zatruć i zaburzeń czynności mózgu.

 

 

CHMIEL ZWYCZAJNY Humulus lupulus L.

Roślina lecznicza: zawiera aromatyczną żywicę (lupulinę), olejek lotny, gorycze i inne substancje o właściwościach uspokajających, bakteriostatycznych i moczopędnych. Napar z chmielu działa skutecznie przy zasypianiu, łagodzi nadpobudliwość, ma zastosowanie w leczeniu gruczołu krokowego, usprawnia trawienie.

 

DZIEWANNA DROBNOKWIATOWA Verbascum thapsus L

Roślina lecznicza, surowiec zielarski stanowią płatki kwiatowe.

Zawartość: olejek eteryczny o miodowym zapachu, ponadto kumaryny, cukry, gumy, substancje żywiczne, kwasy organiczne, tłuszcze, flawonoidy, saponiny, mają właściwości lecznicze.

Działa uśmierzająco i kojąco na choroby uszu, pomaga w leczeniu górnych dróg oddechowych. Zmiażdżone kwiaty i liście są stosowane jako okłady na krwawe wybroczyny i obrzęki oraz stłuczenia. Ze świeżych płatków kwiatowych i 40° wódki czystej sporządza się balsam gojący rany. Składniki należy połączyć ze sobą w równych wagowo proporcjach, następnie przez kilkanaście dni macerować. Po tym czasie jest on gotowy do użytku. Olejek z płatków dziewanny łagodzi, a nawet uśmierza nerwobóle, bóle w stawach i mięśniach. Aby go sporządzić należy trzema częściami oliwy z oliwek zalać dwie części świeżych płatków (w stosunku wagowym). Następnie przez około 2 tygodnie w ciepłym miejscu trwa maceracja. Gotowy olejek w miarę potrzeby należy wcierać w bolące miejsca. Napar z kwiatów dziewanny działa moczopędnie, przeciwbólowo i słabo uspokajająco. Stosowany przy przeziębieniu, grypie, anginie, nieżycie nosa, stanach zapalnych jamy ustnej i gardła oraz katarze, ma działanie wykrztuśne, powlekające i napotne. Napar zalecany jest także w czerwonce, biegunce, nieżycie żołądka, żółtaczce oraz chorobach wątroby. Stosuje się go również przy stanach górnych dróg oddechowych, nieżycie oskrzeli, astmie, kaszlu i chrypce. Sposób przygotowania naparu: 1 szklanką wrzącej wody zalać 1 łyżeczkę do herbaty rozdrobnionego suszu, a następnie parzyć pod przykryciem przez 15 - 20 minut, potem przecedzić przez gęste płótno (aby oddzielić znajdujące się w płynie ostre włoski kutneru, jakie pokrywają roślinę). Pić 2 - 3 razy dziennie po 1/3 szklanki.

GLISTNIK JASKÓŁCZE ZIELE Chelidonium maius L.

Surowiec zielarski stanowi ziele glistnika - Herba Chelidonii, korzeń glistnika - Radix Chelidonii

Skład chemiczny: ok. 20 alkaloidów (m. in.:chelidoninę, berberynę, chelerotrynę, sangwirynę, protopinę i inne), saponiny, duże ilości soli wapniowych oraz enzymy proteolityczne.

Używany powszechnie jako lek usuwający kurzajki (brodawki) na skórze. Wystarczy kilka razy posmarować kurzajkę sokiem mlecznym z glistnika. Działanie to wiąże się z obecnością w soku chelidoniny. Zioło to w dużych ilościach lub zbyt długo stosowane jest bardzo toksyczne.

Działanie: przeciwnowotworowe (chelidonina hamuje podziały komórek), rozkurczowe (drogi żółciowe), żółciopędne, bakteriobójcze, pierwotniakobójcze, grzybobójcze, uspokajające.

 

WRZOS ZWYCZAJNY Calluna vulgaris L.

Surowiec zielarski : ziele (Herba Calunae), kwiaty (Flos Callunae). Surowiec zawiera garbniki, flawonoidy, kwercytynę i mirycetynę, arbutynę, olejki eteryczne, kwasy organiczne, sole mineralane z dużą zawartością krzemionki

Działanie : przeciwzapalne, moczopędne i uspokajające. Stosuje się je przy schorzeniach dróg moczowych, chorobach nerek i przewodu pokarmowego

Zbiór i suszenie : w okresie jesiennym ścina się górne części rozkwitajacych gałązek, a następnie suszy w miejscach przewiewnych i zacienionych. Same kwiaty suszy sie w cienkich warstwach na powietrzu lub w suszarniach w temperaturze około 40 stopni

Roślina miododajna. Miód wrzosowy należy do najlepszych miodów kwiatowych, ma konsystencję galaretowatą i jest trudny do odwirowania z plastrów. Miód wrzosowy znalazł zastosowanie głównie w leczeniu prostaty.
W stanie płynnym ma zabarwienie czerwonobrunatne i konsystencje galaretowatą. Ma też silny
aromat i charakterystyczny ostry słodko-gorzki smak.

 

MELISA LEKARSKA Melissa officinalis L.

Surowiec zielarski : Liść melisy - Folium Melisse

Przetwór: Olejek melisowy - Oleum Melisse

Działanie:

Najczęściej spożywana w formie herbatki. Ze względu na walory smakowe świeże liście doskonale pasują do sałatek, nadając im cytrynowy smak. Dobrze zastępuje trawę cytrynową. Suszona melisa traci aromat cytrynowy.

Roślina bardzo miododajna, ulubiona przez pszczoły, co zostało odzwierciedlone w nazwach (po grecku melitta to pszczoła, po łacinie mel to miód). Polskie nazwy ludowe rojownik i pszczelnik wywodzą się z tradycji nakazującej natrzeć wnętrze nowego ula świeżym zielem, co gwarantawało, że zagnieżdżały się w nim pszczoły zaraz po wyrojeniu.

Melisa jest również często używana w przemyśle kosmetycznym oraz do produkcji likierów.

W mitologii greckiej imię Melisa nosiła jedna z nimf, która tak się naprzykrzała swoją miłością Zeusowi, że zniecierpliwiony zamienił ją w pszczołę. Gdy zmarła, z pszczelego ciała wyrosła roślina o urzekającym zapachu, wabiąca do siebie wszelkie owady.

Inna wersja mitu opowiada, że Melisa nauczyła ludzi zbierać miód, a żeby był aromatyczny, przy ulach sadziła ziele o cytrynowej woni, nazywane melissophyllon – czyli miodowy liść.

W greckiej medycynie używano jej już 2 tysiące lat temu. Nazywano ją "radością dla serca", a Paracelsus nazwał ją "eliksirem życia" wierząc, że może ona całkowicie przywrócić człowiekowi nadwątlone siły.

Starożytni chętnie kąpali się w naparze z melisy, by nadać ciału miły zapach, aromatyzowali jej liśćmi wino, a także pocierano miejsca ukąszone przez pszczoły i osy.

W X wieku wraz z Arabami przywędrowała do Hiszpanii. Używano jej do napojów, potraw oraz do praktyk magicznych. Produkowane z niej medykamenty miały usuwać troski, tęsknoty, rozweselać strapionych, tchórzom dodawać odwagi, a wrogów zmieniać w przyjaciół.

Ziele chętnie hodowano w przyklasztornych ogrodach, a mnisi masowo produkowali z niego nalewki winne i spirytusowe. Melisę zalecano przy chorobach serca, żołądka, głowy, oczu i macicy.

W XVII wieku słynna stała się „karmelitańska dusza” – korzenna wódka z melisy, wytwarzana w tajemnicy przez paryskich karmelitów. Ufano, że pomoże na wszystko – od złych uroków, migren, podagry, katarów, bólów brzucha do histerii, dusznicy, krzywicy, kołatania serca i przywracania młodości. 

MĄCZNICA LEKARSKA Arctostaphylos uva-ursi L.

Liście zawierają do 20% garbników, glikozydy (arbutynę i metyloarbutynę), flawonid - izokwertycynę, wolny hydrochinon, kwasy organiczne (elagowy, galusowy i chinowy) oraz śluzy. Napar z liści działa moczopędnie, ściągająco i antyseptycznie. Stosuje się go przy zakażeniach przewodu pokarmowego i dróg moczowych. Dawniej roślina wykorzystywana była w garbarstwie.

 

MIĘTA PIEPRZOWA Mentha x piperita L.

Surowiec zielarski stanowi liść mięty pieprzowej (Folium Menthae piperitae), którego głównymi składnikami są: olejek miętowy, kwas askorbinowy (25 mg %), karoten (do 40 mg %), rutyna (14 mg %), apigenina, betaina, kwas oleanowy i ursulowy.

Olejek miętowy (Oleum Menthae piperitae), w skład którego wchodzą: mentol (monoterpen), który oddziaływuje na receptory zimna, wywołując uczucie chłodu; mentofuran, menton, octan mentolu, walerianian mentolu, felandren, pinen, cyneol, piperyton, jasmon, garbniki (6-12%), flawonoidy.

Liście zwiększają wydzielanie soku żołądkowego, pobudzają wytwarzanie żółci, usprawniają pracę jelit. Stosowane są jako środek wiatropędny, przy zaburzeniach trawienia, w schorzeniach wątroby i dróg żółciowych. Mają także właściwości przeciwbakteryjne i nieznacznie uspokajające. Olejek miętowy ma podobne, ale silniejsze działanie, szczególnie jako środek odkażający i uspokajający. Stosowany zewnętrznie w nieżycie nosa, do inhalacji przy nieżytach gardła i oskrzeli. Stanowi także składnik preparatów do użytku wewnętrznego przy zapaleniu dróg żółciowych i w schorzeniach wątroby lub jelit.

Jest rośliną przyprawową.

 

MYDLNICA LEKARSKA Saponaria officinalis

Surowiec zielarski stanowi kłącze z korzeniami (Radix Saponariae), które  zawiera ok. 5% saponin, glikozydy, węglowodany, sole mineralne.

Działanie: wykrztuśne, pobudzające czynności żołądka i trzustki, żółciopędne. Unieszkodliwia cholesterol, ułatwia wchłanianie związków trudno przyswajalnych przez organizm (np. sole żelaza, wapnia). Używana jest też w zapaleniach oskrzeli i tchawicy, przy kaszlu. Używana jest w postaci odwaru. Musi być stosowana pod kontrolą lekarza.

Zbiór i suszenie: wykopuje się kłącza z korzeniami jesienią, myje, tnie na mniejsze kawałki i suszy w temperaturze ok. 50 stopni Celsjusza.

Stosowana jest w kosmetyce do wytwarzania niektórych past do zębów, szamponów, maseczek.

Dawniej, gdy nie znano mydła, do mycia używano m. in. odwarów z korzeni mydlnicy.

Są skuteczne, pienią się obficie i swoimi własnościami przewyższają mydła, gdyż nie niszczą skóry i nie powodują alergii u ludzi uczulonych na mydło.

Wiele plemion pierwotnych używało nasion mydlnicy jako przynęty do łowienia ryb – powoduje ich zatrucie.

Wytwarzano z niej dawniej mydlik, używany do odtłuszczania wełny.

Od niepamiętnych czasów używano odwarów doustnie, jako odtrutkę po ukąszeniu przez węże.

 

PIERWIOSNEK LEKARSKI Primula veris, Primula officinalis

Surowcem zielarskim jest cała roślina.

Zbiór i suszenie: zbiera się w kwietniu i maju, suszy w temperaturze do 35 stopni.

Działanie: ze względu na dużą ilość saponin napary i odwary z pierwiosnka pomagają przy leczeniu przeziębień, zapalenia gardła i krtani, grypy, zapalenia oskrzeli. Pomaga w leczeniu gruźlicy i pylicy płuc jako doskonały środek wykrztuśny. Kurację pierwiosnkiem zaleca się palaczom i osobom cierpiącym na reumatyzm. Okłady z odwaru zmniejszają obrzęki i bóle, przyśpieszają gojenie ran pooperacyjnych.

Medycyna ludowa od wieków leczy odwarem z pierwiosnka migreny, bezsenność, napięcia nerwowe, dolegliwości miesiączkowe i okresu przekwitania. Wino z tego ziela zaleca się jako środek regulujący krążenie krwi.

Pierwiosnek ma właściwości moczopędne, toteż jest stosowany do kuracji oczyszczających i odtruwających organizm.

Przeciwskazania

skłonność do alergii i choroby przewodu pokarmowego jak choroba wrzodowa czy ostry nieżyt żołądka.

 

Młode liście, bogate w witaminę C dodaje się do sałatek lub doprawia się nimi zupy. Młode kwiaty i pędy prymulki, surowe bądź gotowane, wymieszane z zieloną sałatą i cykorią są jedną z ulubionych potraw w Rosji i Wielkiej Brytanii.

 

PĘCIORNIK KURZE ZIELE  Potentilla erecta

Surowiec zielarski : kłącze (Rhizoma Tormantillae) zawiera dużo garbników (do 20%), poza tym kwasy organiczne, żywice i inne.

Działanie: ma właściwości ściągające, bakteriobójcze, przeciwbiegunkowe. Wewnętrznie, w postaci odwarów lub nalewek stosuje się do leczenia biegunek, stanów zapalnych przewodu pokarmowego, zatruć. Zewnętrznie używa się do leczenia stanów zapalnych gardła, pochwy, odbytu, sromu, świądu, czyraków, oparzeń skóry (w postaci maści, odwarów, lewatyw).

Zbiór i suszenie : kłącze wykopuje się jesienią lub wiosną przed rozwojem liści, myje, tnie na kawałki i suszy w temperaturze do 40º C.

Kłącze znajduje zastosowanie także do produkcji niektórych past do zębów. Dawniej z kłącza wytwarzano barwniki do farbowania tkanin na czerwono i czarno.

 

ŚWIETLIK ŁĄKOWY Euphrasia rostkoviana

Jego ziela są stosowane do celów medycznych. W dawnych czasach uważano ją za roślinę wyjątkową i leczniczą ze względu na jej promienistość w ciągu nocy.

Surowiec zielarski  stanowi ziele świetlika (Herba Euphrasiae). Ziele świetlika zawiera glikozydaukubinę, garbniki, kwasy fenolowe, olejek eteryczny, pochodne kumaryny, sole mineralne szczególnie dużo związków miedzi i manganu..

Używa się go do alergicznych i bakteryjnych zapaleń spojówek. Kwasy zawarte w świetliku mają cechy przeciwzapalne i przeciwbakteryjne. Uszczelniają naczynia krwionośne oczu, zapobiegają także krwawieniom z naczyń siatkówki. Świetlik może być stosowany w zapaleniach spojówek oczu i brzegów powiek, w wiosennym zapaleniu spojówek, przypadkach jęczmieni, a także w przypadkach zmęczenia oczu pracą przy sztucznym świetle, czy długim oglądaniem telewizji. Jest on również cenny dla ludzi, których oczy są nadwrażliwe na promienie słoneczne. Może być polecany do przemywania oczu w przypadkach katarów przebiegających z ostrym łzawieniem. Powinni o nim pamiętać ludzie narażeni na pyły i dymy przemysłowe. Odwar z ziela świetlika może być stosowany wewnętrznie w chorobach żołądka i wątroby, w zaburzeniach trawienia i w kolce żółciowej, u ludzi z obniżonym ciśnieniem tętniczym. Medycyna ludowa polecała stosowanie świetlika przy bólach głowy i bezsenności.

Zbiór i suszenie: ścina się je poniżej rozgałęzienia łodygi, tj. bez najniższej części, zwykle bezlistnej lub o zbrunatniałych liściach. Ziele zbiera się w czasie suchej pogody i po obeschnięciu rosy. Suszy się je w suszarniach naturalnych przy dużym przewiewie, a przy nie sprzyjającej pogodzie, w temperaturze podwyższonej do 40"C. Surowiec rozkłada się cienką warstwą.1 kg suszu otrzymuje się z około 3,5 kg ziela świeżego. Surowiec powinien składać się z ulistnionych pędów z kwiatami. Nie może zawierać bezlistnych łodyg, pędów z korzeniami i innych roślin. Wysuszony powinien mieć naturalną barwę i wilgotność do 11%.

 

TATARAK ZWYCZAJNY Acorus calamus L.

Roślina najprawdopodobniej sprowadzona przez Tatarów, którzy używali jej do oczyszczania wody w czasie średniowiecznych najazdów. Najprawdopodobniej stąd pochodzi polska nazwa.

Surowiec zielarski stanowi kłącze (Rhizoma calami), ma silny, aromatyczny zapach oraz gorzki smak. Kłącza należy używać po ususzeniu, w przeciwnym wypadku powoduje wymioty. Działa wiatropędnie i rozkurczowo, pobudza działanie soków trawiennych.

 

KOZŁEK LEKARSKI Valeriana officinalis L.

Kłącze i korzeń kozłka lekarskiego są stosowane w ziołolecznictwie w leczeniu zaburzeń neurowegetatywnych, jako łagodny środek uspokajający oraz ułatwiający zasypianie.

W surowcu roślinnym z kozłka lekarskiego stwierdza się liczne biologicznie czynne substancje: estry kwasu izowalerianowego, kwas walerenowy, waleranon, walerenal i inne. Gotowe preparaty farmaceutyczne mają postać kropli zawierające alkoholowy wyciąg z kłącza (krople walerianowe), tabletek, kapsułek. Wchodzi także w skład mikstur o działaniu uspokajającym.

MACIERZANKA POSPOLITA (tymianek) Thymus vulgaris L.

Tymianek znano już w starożytności. Egipcjanie stosowano go do kadzideł i mumifikacji zwłok. Samarytanie używali go jako środka bakteriobójczego na 3000 lat p.n.e. Aktualnie stosuje się tymianek jako przyprawę, zwłaszcza w kuchni francuskiej. Ma silny aromat.

Ziele tymianku zawiera od 0,75 do 3,5% olejku, którego głównym składnikiem jest tymol i karwol. Właśnie wzajemny stosunek obu tych fenoli odpowiada za walory smakowe przyprawy. Jest również rośliną leczniczą. Ma działanie bakterio- i grzybobójcze oraz wykrztuśne. Słowo "tymianek" pochodzi od greckiego thymon, co oznacza "odważny". Podobno jest lekiem na nieśmiałość.

 

WIERZBA BIAŁA Salix alba

Surowiec zielarski to kora (Cortex Salicis) zawiera flawonoidy, kwasy organiczne oraz glikozydy. Najważniejszym z nich jest glikozyd fenolowy – salicyna. Korę zbiera się z 2 – 3 letnich gałęzi wczesną wiosną, gdy ruszają soki i łatwo jest ją oddzielić od drewna. Korę suszyć można zarówno w ciemnych, jak i jasnych pomieszczeniach. Do celów leczniczych wykorzystywana może być również kora wierzby kruchej, wierzby purpurowej, wierzby pięciopręcikowej i wierzby wiciowej.

Działanie: Salicyna ma silne działanie przeciwzapalne, przeciwgorączkowe i ściągające. Wykorzystywana jest przy takich dolegliwościach i chorobach, jak: ból głowy, przeziębienie przebiegające z gorączką, różne odmiany choroby reumatycznej, miażdżyca. Obecnie już nie pozyskuje się do celów leczniczych kory wierzby, gdyż jest zastępowana syntetycznie produkowanym kwasem acetylosalicylowym (nazwa handlowa „Aspiryna”, „Polopiryna”). W medycynie ludowej wykorzystywano korę wierzby również do leczenia nerwobólów i jako środka ułatwiającego zasypianie i uspokajającego.

Jest często nasadzana przy drogach, na wałach przeciwpowodziowych oraz na brzegach rzek w celu ich umocnienia i zabezpieczenia przed osuwaniem ziemi. Dzięki silnie rozbudowanemu systemowi korzeniowemu i szybkiemu wzrostowi nadaje się również do rekultywacji terenów i wysypisk śmieci. Jako roślina pobierająca z podłoża bardzo duże ilości wody sadzona jest na terenach podmokłych i bagnach w celu ich osuszenia.

 

 

Rośliny trujące

 

KONWALIA MAJOWA Convallaria majalis L.

Cała roślina silnie trujaca.

Surowiec zielarski stanowią kwiaty i ziele (rzadko kłącza) - Herba Convallariae (Herba Liliorum convallium). Zawiera on glikozydy kardenalidowe (konwalatoksynę, konwalozyd, lokundiozyd i in.), flawonoidy (izoramnetynę, kwertycynę), saponiny steroidowe (konwalaryne), kwasy organiczne (m. in. chelidonowy). Posiada działanie nasercowe, ale i silnie (śmiertelnie) trujące. Wzmacnia skurcze serca, pogłębia i zwalnia jego akcję, co poprawia krążenie krwi. Konwalia ma również właściwości moczopędne. Olejek eteryczny konwalii otrzymywany z kwiatów (farnezol) wykorzystywany jest w kosmetyce i perfumerii.

 

POKRZYK WILCZA JAGODA Atropa belladonna L.

Roślina, a w szczególności jagody, zawiera alkaloid atropinę. Jedna z najbardziej trujących roślin półkuli północnej.

Pokrzyk znano już w starożytności jako roślinę trującą znaną wówczas jako Solanum mortiferum czyli "niosącą śmierć". Roślina ta, jak żadna inna, była kojarzona ze śmiercią. Wierzono, że wyrasta ona w pobliżu miejsc straceń wisielców. Często była mylona z innym gatunkiem tej rodziny - mandragorą. Jej trujące właściwości znane były Paracelsusowi, Lonicerusowi i in.. Teofrast wymienia wilczą jagodę pod okresleniem "mandragora".

W średniowieczu i okresie późniejszym wyciągi z pokrzyku były głównym składnikiem "maści czarownic", które wcierano sobie w pachwiny i skronie co miało powodować halucynacje (stąd prawdopodobnie pochodzenie legend o lataniu czarownic na miotłach).

Z korzenia belladonny oraz wina sporządzano magiczny napój miłosny pobudzający do rozwiązłości. Roślina była narzędziem wielu morderstw i samobójstw, powodem wielu zatruć. W okresie Renesansu zaczęto wykorzystywać jej działanie rozszerzające źrenice dla podkreślenia piękna oczu dam - stąd nazwa"belladonna". Polska nazwa "pokrzyk" jest często tłumaczona odgłosem, który jakoby się słyszy wyciągając jej korzeń z piaszczystego podłoża. W działaniu surowca dominuje działanie parasymptykolityczne atropiny. Obniżeniu ulega napięcie mięśni gładkich przewodu pokarmowego, dróg żółciowych, moczowych, następuje zahamowanie czynności gruczołów potowych, ślinowych, błon śluzowych, dróg oddechowych oraz żołądka. Występuje rozszerzenie źrenic oczu, przyśpieszenie akcji serca. Korzeń służy do otrzymywania naturalnej atropiny. Zdarzają się zatrucia owocami pokrzyku, zwł. wsród dzieci. Niektóre zwierzęta jak np. kozy czy bażanty są niewrażliwe na działanie alkaloidów tropanowych. Przypuszczalnie posiadają w przewodzie pokarmowym enzymy rozkładające te alkaloiy do mniej toksycznych alkoholamin. Surowcem do leków (i nie tylko) są liście i korzeń jednak także owoce (jagody) zawierają hlucynogenne alkaloidy. Zjedzenie ok. 10 przez dorosłego człowieka może się jednak skończyć nieodwracalną zmianą bytu w niebyt :) Uwaga: wszystkie części rośliny są śmiertelnie trujące.

WAWRZYNEK WILCZEŁYKO Daphne mezereum L.

Gatunek objęty ścisłą ochroną.

Dla ludzi cała roślina jest trująca, natomiast owadom ani ptakom ona nie szkodzi. W czerwcu i lipcu dojrzewają jaskrawoczerwone, lśniące owoce, wielkości ziarna grochu, na których chętnie żerują ptaki. Jagody te należą do pestkowców i, obok kory, są najbardziej trującą częścią rośliny. Oczywiście tylko dla ludzi. Niestety nader często dochodzi do wypadków z dziećmi, które zjadają te owoce zwiedzione ich pięknym wyglądem. Kończy się to na ogół tragicznie, bowiem wilczełyko zawiera trujące substancje: dafnetoksynę i mezereinę, po których spożyciu dochodzi do uszkodzenia nerek, centralnego systemu nerwowego i układu krążenia. Około 30% zatruć nimi prowadzi do śmierci, a dawką śmiertelną dla człowieka jest 10 do 12 owoców wawrzynka. Typowe objawy zatrucia nimi, to wymioty i krwotoki. W każdym, takim przypadku potrzebna jest natychmiastowa pomoc lekarska.

KOPYTNIK POSPOLITY Asarum europaeum L.

Podlega częściowej ochronie. Cała roślina jest trująca.

Surowiec zielarski stanowi kłącze (Rhizoma Asari) zawiera olejki eteryczne, sole mineralne, związki cukrowcowe. 

Działanie: ma właściwości wymiotne, moczopędne, wykrztuśne, przeczyszczające. Stosuje się przy schorzeniach górnych dróg oddechowych, pęcherza moczowego, nerek.

Zbiór i suszenie: zbiera się je od wiosny do jesieni, suszy w przewiewnych, zacienionych i przykrytych miejscach cienkimi warstwami.

 

CIS POSPOLITY Taxus bacata L.

Objęty jest ścisłą ochroną gatunkową. Pod tym względem cis pospolity jest drzewem najwcześniej objętym ochroną bowiem odpowiedni dekret wydał już w 1423 roku król Władysław Jagiełło.

Wytwarza czerwone soczyste osnówki otaczające nasiona. Owoce są jadalne, posiadają słodkawo-mdły smak. Pozostałe części cisa są trujące. We wszystkich częściach rośliny z wyjątkiem osnówki, występują trujące alkaloidy tzw. toksyna (w igłach 0,7-2 %, w nasionach około 0,16 %) oraz edeferyna. Najbardziej trujące są igły. W korze cisa znajduje się niewielka ilość taksonu (0,01 %), którym skutecznie leczy się wiele typów nowotworów.

PSIANKA SŁODKOGÓRZ Solanum dulcamara L.

Zawiera trujące glikozydy oraz steroidowe saponiny. Ma własności trujące i z tego powodu nie jest obecnie wykorzystywana w lecznictwie.

 

OBRAZKI PLAMISTE Arum maculatum L.

Na świeżych kłączach występuje trująca substancja aroina.

 

JAŁOWIEC SAWINA Juniperus Sabina L.

W jego pędach znajduje się trujący alkaloid sabinol oraz sabinen. Charakterystyczny dla jałowca sawinia jest silny i nieprzyjemny zapach spowodowany obecnością sabinolu.

W Polsce występuje jako relikt w Pieninach, na nasłonecznionych, trudno dostępnych, południowych stokach. Powszechne w medycynie ludowej przekonanie o jego leczniczych właściwościach doprowadziło do prawie całkowitego jego wytępienia w obrębie Pienin. Obecnie spotyka się go liczniej tylko w dwóch miejscach: na stromej skale Facimech w przełomie Dunajca oraz w masywie Trzech Koron.

 

NAPARSTNICA PURPUROWA Digitalis purpurea L.

Surowiec zielarski stanowią liście (Folium Digitalis purpureae). Zbiera się je z jednorocznych roślin, przy słonecznej pogodzie, a następnie suszy.

Zawiera saponiny, śluzy i glikozydy o działaniu nasercowym. Najsilniej działającym z nich jest digitoksyna, stosowana w leczeniu nerwic i chorób serca. W Polsce obecnie nie stosuje się tej rośliny w ziołolecznictwie. Zamiast niej jest stosowana naparstnica wełnista, która jest mniej toksyczna.

 

BAGNO ZWYCZAJNE Ledum palustre L.

Roślina trująca, objęta ochroną częściową. liście i pędu zawierają olejek eteryczny o silnym, charakterystycznym zapachu, porażający układ nerwowy i działający odurzająco.

 

 

 
Copyright ©2017 by użytkowanie lasu
Kreator Stron www