użytkowanie lasu / Wady drewna 

 Wady drewna – wiadomości wstępne

 

Polska norma PN – 79 / D – 01011 w następujący sposób definiuje wady:”…za wadę drewna okrągłego uważa się widoczne uszkodzenie lub anomalie jego budowy i barwy oraz takie cechy naturalne, które ograniczają zakres jego użyteczności”.

Pojęciem wady drewna określić można wszelkie odchylenia od naturalnej budowy, wyglądu

i barwy, pogarszające właściwości techniczne drewna i jego wartość użytkową.

 

Wady mogą powstawać w czasie rozwoju drzewa, składowania drewna albo w czasie jego obróbki. Zależnie od czasu powstania można wyróżnić wady pierwotne, tworzące się za życia drzewa i wtórne, powstające w drewnie po ścince drzewa (najczęściej podczas składowania w lesie lub na składnicy), oraz wady powstałe w toku obróbki.

 

Aktualnie obowiązująca norma wyróżnia następujące grupy wad:

  1. sęki
  2. pęknięcia
  3. wady kształtu
  4. wady budowy drewna
  5. zabarwienia drewna
  6. zgnilizny
  7. uszkodzenia mechaniczne

 

Z punktu widzenia przerobu surowca drzewnego drewno powinno mieć kształt walca, równomierną słoistość, przebieg włókien równoległy do podłużnej osi, oraz nie powinno mieć sęków ( gałęzi).

Wada drewna jest pojęciem względnym: jakaś cecha drewna może być uznana za ewidentną wadę w jednym sortymencie, w innym może stanowić wyjątkową zaletę. Przykładem są poszukiwane wady, w których budowa, rysunek i barwa drewna są nieregularne czy faliste - drewno z taką wadą jest cenione w wyrobach artystycznych, boazeriach, niektórych okleinach. To samo drewno w elementach konstrukcyjnych nie znajdzie zastosowania z uwagi na słabą wytrzymałość. (Innym przykładem jest spróchniałe (zgnilizna miękka) drewno drzew liściastych poszukiwane w pszczelarstwie do podkurzaczy, którego wytrzymałość jest znikoma). Niektóre w. d. są biologicznie nieuniknioną cechą. Przykładem są sęki - miejsca po odciętych lub obumarłych gałęziach, które zakłócają jednolitość budowy i tym samym zmniejszają użyteczność drewna, jednocześnie gałęzie są niezbędne do podtrzymywania aparatu asymilacyjnego drzew. (Innym przykładem jest zmniejszanie się średnicy drzewa ku górze -zbieżystość).

Geneza wad drewna

Wady drewna powstają lub powiększają się w wyniku działania różnych czynników. Przykładem pozytywnego wpływu człowieka na budowę pnia mogą być przeprowadzone zabiegi hodowlane w lasach gospodarczych. Niewłaściwe wykonanie np. trzebieży może prowadzić do nadmiernej zbieżystości, zwiększenia sękatości, skręcenia drzew, czy zranień, następstwem których mogą być zgnilizny. Wady te mogą powstać zarówno na drzewach ściętych jak i pozostawionych po trzebieży. Właściwa konserwacja drewna umożliwia zapobieganie uszkodzeniom przez owady czy zgniliznom zarówno w formie przetartej jak i w postaci drewna okrągłego.

2. Sęki

 

Sęki to wrośnięte w drewno pnia części gałęzi o węższych przyrostach rocznych i barwie zazwyczaj ciemniejszej niż otaczające drewno. Z budowy drzewa wynika, że najgłębiej położone i najmniejsze sęki są umiejscowione w jego części odziomkowej. Natomiast w miarę przechodzenia od odziomka ku wierzchołkowi sęki stają się coraz większe i dochodzą coraz bardziej do obwodu.

 

Po opadnięciu gałęzi u podstawy sęków wytwarza się warstwa ochronna, która zabezpiecza ich drewno przed infekcją do czasu zarośnięcia przez słoje roczne pnia. Z biegiem czasu, zależnie od gatunku drzewa, uschnięte gałęzie odpadają w całości albo kawałkami, jest to tzw. proces oczyszczania się drzewa. U Bk gałęzie odpadają w całości przy samej powierzchni pnia już w kilka lat po uschnięciu. U Św proces ten trwa znacznie dłużej; suche gałęzie na Św szczególnie długo pozostają u drzew rosnących w pobliżu granicy jego pionowego zasięgu.

 

W okresie życia gałęzi bocznych drewno sęków jest zawsze zrośnięte w jedną całość z drewnem pnia. Takie sęki nazywa się sękami zarośniętymi.

Wraz z zamarciem gałęzi przerwana zostaje łączność tkanki sęka z drewnem pnia.

Nowo powstałe słoje roczne pnia otaczają stopniowo coraz większą część pozostałej suchej gałęzi, nie mając z nią bezpośrednio połączenia. W ten sposób powstają sęki niezrośnięte.

U gatunków iglastych sęki zwykle są ułożone okółkowo; wyjątek stanowią tu cis, jałowiec, modrzew i niektóre jodły amerykańskie, wykształcaj między okółkami pojedyncze gałęzie.

U gatunków liściastych tendencję do wytwarzania okółków można zaobserwować u olszy.

Na ogół w dolnej części pnia sęki są zwykle rzadziej rozmieszczone niż w części wierzchołkowej. Zjawisko to związane jest z bardzo silnym przyrostem na wysokość u drzew w młodym wieku.

Dzięki zabiegom hodowlanym (podkrzesywaniu) uzyskuje się surowiec drzewny zawierający sęki zdrowe i zrośnięte z tkanką pnia. Podkrzesywanie wszystkich drzew w d-st. nie jest jednak celowe. Podkrzesywać należy tylko drzewa dorodne, z których można będzie w przyszłości pozyskać cenne sortymenty.

 

 

SĘKI OTWARTE są widoczne na pobocznicy drewna okrągłego po okrzesaniu pnia z gałęzi. Występują w drewnie wszystkich gatunków drzew, obniżają niektóre właściwości mechaniczne drewna zależnie od stopnia zrośnięcia sęka z otaczającym drewnem oraz liczby ich zgrupowania.

Pomiar sęków otwartych:

- mierzy się najmniejszą średnicę sęka w cm

- mierzy się najmniejszą i największą średnicę sęka i oblicza się średnią arytmetyczną z dwóch pomiarów w cm.

Przy ocenie jakości drewna okrągłego należy również brać pod uwagę liczbę sęków znajdujących się na 1 m długości sztuki lub ich skupienie oraz odległości między okółkami.

SĘK ZROŚNIĘTY ma słoje roczne zrośnięte ze słojami otaczającego drewna co najmniej na ¾ obwodu sęka.

SĘK CZĘŚCIOWO ZROŚNIĘTY jest to sęk o słojach rocznych zrośniętych ze słojami otaczającego drewna co najmniej na ¼ obwodu sęka, lecz na długości mniejszej niż ¾ tego obwodu.

SĘK NIEZROŚNIĘTY ma słoje roczne całkowicie niezrośnięte ze słojami otaczającego drewna lub zrośnięte z nimi mniej niż ¼ obwodu sęka.

SĘK OTOCZKOWY (obrączkowy) sęk niezrośnięty w otoczce kory.

SĘKI JASNE których drewno jest jasne, zbliżone barwą do otaczającego drewna.

SĘKI CIEMNE (rogowe) których drewno jest znacznie ciemniejsze od otaczającego drewna z powodu większej gęstości usłojenia, przesycenia żywicą lub garbnikami.

SĘK NADPSUTY w nim zgnilizna zajmuje nie więcej niż 1/3 powierzchni jego przekroju.

SĘK ZEPSUTY w nim zgnilizna zajmuje więcej niż 1/3 powierzchni jego przekroju.

 

Występujący w drewnie dębowym sęk zepsuty o płytkiej strukturze rozłożonego drewna

i pstrym zabarwieniu nazywany jest DERESZEM (sarniakiem).

Sęk w drewnie drzew iglastych ze zgnilizną miękką, w stadium rozkładu drewna ma proszkowatą lub włóknistą masę nosi nazwę SĘKA TABACZNEGO.

 

SĘKI ZAROŚNIĘTE

GUZ stanowi wypukłość na pobocznicy drewna okrągłego, zakrywającą zarośnięty sęk. Występuje w drewnie wszystkich gatunków drzew i stanowi podstawę do oceny wymiarów

i głębokości zalegania zarośniętego sęka. Im większy jest stosunek długości guza do jego wysokości, tym sęk zalega głębiej. Guzy ocenia się szacunkowo lub mierzy długość (L) guza i wysokość (H). Wysokość guza określa się na podstawie różnicy średnicy drewna okrągłego.

RÓŻA to kolistopromieniowe zmarszczenie kory na pobocznicy pnia, zakrywające głęboko zalegający sęk. Występują na wszystkich gatunkach drzew z grubą korowiną np. So, Db.

Pomiaru nie wykonuje się, jedynie określa się szacunkowo wymiary i głębokość zalegania sęka na podstawie wzdłużnej średnicy.

BREWKI to symetryczne pasma ukośnych zmarszczeń kory, biegnące stycznie do okrągłej, owalnej lub trójkątnej blizny, zakrywającej zrośnięty sęk: od kory pnia różnią się ciemniejszym zabarwieniem. Brewki występują głównie na drzewach o cienkiej i gładkiej korze gatunków liściastych (Bk, Tp, Os, Brz). Głębokość zalegania sęka określa się szacunkowo na podstawie rozwarcia brewek i wymiarów blizny.

 

 

WPŁYW SĘKÓW NA JAKOŚĆ DREWNA

Sęki wywierają ujemny wpływ na mechaniczne właściwości drewna, zmniejszają zwłaszcza wytrzymałość na rozciąganie wzdłuż włókien i wytrzymałość na zginanie statyczne.

Sęki zdrowe wpływają dodatnio na wytrzymałość drewna na rozłupywanie.

Ujemny wpływ sęków otwartych na mechaniczne właściwości drewna występuje w znacznie silnym stopniu w tarcicy niż w sortymentach okrągłych. Ujemny wpływ sęków otwartych na trwałość drewna zależy od ich stanu zdrowotnego i gatunku drzewa.

Wpływ sęków zepsutych i tabacznych drewna gatunków iglastych i twardzielowych liściastych na trwałość otaczającego drewna nie jest tak duży, jak w drewnie gatunków beztwardzielowych, gdyż zgnilizna na ogółów przechodzi tylko na otaczające drewno bielaste. W drewnie beztwardzielowym gatunków liściastych sęki zepsute i tabaczne mogą spowodować infekcję drewna przez grzyby.

 

 3. Pęknięcia

 

Podział pęknięć:

  • CZOŁOWE dzielą się w zależności od kształtu na:

- rdzeniowe (proste, załamane, gwiaździste)

- okrężne (pełne, łukowe)

  • BOCZNE dzielą się w zależności od przyczyny powstania na:

- z przesychania

- mrozowe

  • CZOŁOWO-BOCZNE dzielą się w zależności od głębokości na:

- niegłębokie

- głębokie

- przechodzące

 

PĘKNIĘCIA to wzdłużne rozdzielenia włókien drewna będące następstwem naprężeń przekraczających wytrzymałość drewna na rozciąganie lub ściskanie.

W drewnie okrągłym pęknięcia mogą powstawać wskutek:

a) naprężeń powstałych pod działaniem sił zewnętrznych, najczęściej w drzewach rosnących (wiatr, okiść)

b) naprężeń powstałych w wyniku nierównomiernego wysychania drewna ściętego

c) zakłóceń równowagi naprężeń istniejących w drzewie rosnącym podczas ścinki, wyrzynki kłód, obróbki drewna.

Pęknięcia znacznie obniżają jakość drewna, a stopień zmniejszenia wartości technicznej zależy od wielkości pęknięcia i miejsca ich występowania. Ponadto pęknięcia stwarzają warunki dla rozwoju grzybów.

Pęknięcia czołowe (wewnętrzne) występujące w środkowej części drewna okrągłego i nie dochodzące do jego obwodu.

Pęknięcia boczne i czołowo-boczne (zewnętrzne) biegnące od obwodu pnia ku rdzeniowi. Ich szerokość największa na powierzchni zewnętrznej (pobocznicy) zmniejsza się w miarę przesuwania się w głąb pnia lub kłody. Pęknięcia zewnętrzne powstają pod wpływem naprężeń rozciągających, działających w kierunku stycznym do obwodu pnia.

PĘKNIĘCIA RDZENIOWE przechodzące przez rdzeń, wzdłuż promieni, zwężają się w kierunku obwodu pnia.

PĘKNIĘCIA RDZENIOWE PROSTE obie części pęknięcia przechodząc przez rdzeń tworzą linię prostą.

PĘKNIĘCIA RDZENIOWE ZAŁAMANE obie części pęknięcia przechodząc przez rdzeń tworzą kąt mniejszy od 180 º.

PĘKNIĘCIA RDZENIOWE GWIAŹDZISTE kilka (3 lub więcej) pęknięć odchodzi od rdzenia wzdłuż kilku różnych promieni.

PĘKNIĘCIA OKRĘŻNE w postaci szczeliny przebiegającej wzdłuż granicy słoja rocznego, na znacznej długości pnia.

PĘKNIĘCIA OKRĘŻNE PEŁNE obejmujące więcej niż połowę obwodu słoja rocznego.

PĘKNIĘCIA OKRĘŻNE ŁUKOWE obejmujące mniej niż połowę obwodu słoja rocznego.

PĘKNIĘCIA BOCZNE Z PRZESYCHANIA spowodowane nierównomierną kurczliwością drewna w czasie jego wysychania.

PĘKNIĘCIA BOCZNE MROZOWE spowodowane gwałtownym spadkiem temperatury w drewnie drzew rosnących; zwężająca się ku środkowi pnia, szczelina często dochodzi do rdzenia i występuje na znacznej długości pnia. Pęknięciu mrozowemu towarzyszy listwa mrozowa i zmiana barwy drewna.

PĘKNIĘCIA CZOŁOWO-BOCZNE NIEGŁĘBOKIE w drewnie o grubości do 70 cm nie przekraczają 1/10 średnicy czoła; w drewnie o grubości większej od 70 cm, nie głębsze niż 7 cm.

PĘKNIĘCIA CZOŁOWO-BOCZNE GŁĘBOKIE w drewnie o grubości do 70 cm przekraczają 1/10 średnicy czoła; w drewnie o grubości większej od 70 cm głębsze niż

7 cm.

PĘKNIĘCIA CZOŁOWO-BOCZNE PRZECHODZĄCE wychodzące z czoła na pobocznicę pnia w dwóch przeciwległych miejscach. Jeżeli przebiega przez całą średnicę drewna okrągłego nazywa się rozłupem, a po cięciwie odłupem.

 

4. Wady kształtu

 

Rodzaje wad kształtu:

1. Krzywizna

2. Rozwidlenie

3. Zbieżystość

4. Spłaszczenie

5. Zgrubienie odziomkowe

6. Rakowatość

7. Obrzęk

 

1. KRZYWIZNA jest to trwałe skrzywienie materiału, występujące w jednej, dwu lub kilku płaszczyznach.

Występowanie: krzywizna występuje w drewnie wszystkich gatunków drzew i może być powodowana szeregiem czynników zewnętrznych (jednokierunkowe wiatry, okiść, żer owadzi, ubogie siedlisko, uszkodzenia mechaniczne i inne) oraz czynnikami genetycznymi.

Wpływ: krzywizna powoduje obniżenie wydajności surowca tym większe, im większa jest strzałka wygięcia. W wyjątkowych przypadkach może być zaletą np. do budowy elementów konstrukcyjnych taboru wodnego.

Pomiar: mierzy się w cm strzałkę (f) w najgłębszym miejscu krzywizny i odnosi się ją do wyrażonej w metrach długości odcinka (l), łączącego skrajne punkty krzywizny.

W praktyce za proste uważa się drewno o strzałce wygięcia nie przekraczającej 1 cm na długości 1 m.

Odmiany krzywizny:

KRZYWIZNA JEDNOSTRONNA jest to krzywizna o jednej strzałce wygięcia.

KRZYWIZNA DWUSTRONNA jest to krzywizna o dwóch lub więcej strzałkach wygięcia leżących w jednej płaszczyźnie.

KRZYWIZNA WIELOSTRONNA jest to krzywizna o dwóch i więcej strzałkach wygięcia leżących w różnych płaszczyznach (wichrowatość).

Najszkodliwsza jest krzywizna wielostronna, najmniej jednostronna.

 

2. ROZWIDLENIE jest to wynik zrośnięcia się dwóch sąsiednich drzew albo silnego wzrostu bocznych pędów, związanego z uszkodzeniem pączka szczytowego (np. u Js przez mróz, objedzenie przez zwierzynę, złamane przez wiatr, grad, żer owadzi). Skłonność do rozwidleń może być dziedziczna, podobnie jak krzywizna.

Występowanie: rozwidlenia występują we wszystkich gatunkach drzew, głównie jednak u liściastych.

Jeżeli rozwidlenia powstają na nieznacznej wysokości od ziemi, wówczas mówi się o dwójkach lub trójkach i występowaniu licznych rdzeni.

Występowanie dwójek i trójek jest niekorzystne z dwóch względów:

  1. słabszy wierzchołek najczęściej zamiera, murszeje, zakaża zdrową część drewna
  2. zdrowe, o licznych rdzeniach strzały mają mniejszą wartość użytkową, ponieważ dają materiał rozpadający się podczas przecierania i w czasie dalszej obróbki.

Wpływ: rozwidlenie obniża wydajność surowca, ponadto w miejscu rozwidlenia występuje często zakorek i pęknięcia, przez które wnika w drewno woda z zarodnikami szkodliwych grzybów.

Po ścince rozwidlone drzewa często zawisają lub zatrzymują drzewa obalone.

Pomiaru rozwidlenia nie prowadzi się.

 

 

3. ZBIEŻYSTOŚĆ jest to stopniowe zmniejszanie się średnicy drewna w kierunku cieńszego końca (cm/m).

Występowanie: występuje w drewnie wszystkich gatunków.

Drzewa jednak liściaste są na ogół bardziej zbieżyste niż iglaste.

Drzewa wolno rosnące lub występujące na skraju lasu są z reguły nisko ugałęzione i zbieżyste, w przeciwieństwie do drzew rosnących wewnątrz drzewostanu, o wysoko osadzonych koronach.

Zbieżystość zależy poza tym od gatunku drzewa, wieku, długości strzały, siedliska i od zwarcia drzewostanu. Najbardziej zbieżysta jest wierzchołkowa część pnia, mniej środkowa. Najpełniejsze strzały spotyka się u Jd, Św, Dg.

Przyczyna zbieżystości drzew nie jest całkowicie wyjaśniona. Przypuszcza się, że powoduje ją kilka czynników, jak dążenie do wytworzenia kształtu najbardziej wytrzymałego na działanie wiatrów, procesy fizjologiczne, cechy indywidualne itd.

Wpływ: nadmierna zbieżystość obniża jakość drewna okrągłego i tarcicy. W tarcicy stanowi przyczynę powstawania pozornego skrętu włókien, obniżającego jej wytrzymałość. W drewnie przeznaczonym na słupy różnego rodzaju zbieżystość stanowi pożądaną cechę ze względu na wzrost wytrzymałości na zginanie.

Pomiar:  Z = D – d / L

D – średnica dłużycy w grubszym końcu

d – średnica dłużycy w cieńszym końcu

L – odległość między miejscami pomiaru średnic

 

 

4. SPŁASZCZENIE to nieprawidłowy, zbliżony do eliptycznego, zarys przekroju poprzecznego; towarzyszy mu mimośrodowość rdzenia oraz jednostronne zwiększenie szerokości słojów rocznych, a niekiedy wielordzenność, twardzica.

Występowanie: spłaszczenie, występuje w drewnie wszystkich gatunków drzew. Może ono występować w jednej płaszczyźnie lub też może mieć przebieg spiralny w drewnie wykazującym skręt włókien.

Wpływ: powoduje nadmierną ilość odpadów w dalszej obróbce, zwłaszcza przy łuszczeniu. Tarcica wyprodukowana z takiego surowca paczy się i pęka z powodu różnej kurczliwości drewna wąsko- i szerokosłoistego.

Pomiar: określa się jako różnicę pomiędzy największą i najmniejszą średnicą wyrażoną w cm lub jako ułamek lub % średnicy większej.

 

5. ZGRUBIENIE ODZIOMKOWE jest to znaczny wzrost średnicy w odziomkowej części strzały drzewa w porównaniu z pozostałą jej częścią.

Jest to wada zbliżona do zbieżystości, występuje jednak na niewielkiej długości.

Do tej wady zalicza się także nabiegi korzeniowe tj. podłużne wypukłości w odziomkowej części drewna okrągłego, ciągnące się od korzeni i znikające ku górze drzewa. W napływach korzeniowych odziomkowe przekroje pnia mają kształt falisty.

Występowanie: zgrubienie odziomkowe występuje u wszystkich naszych drzew, przybierając szczególne rozmiary u starych świerków.

Należy ją jednak odróżnić od falistości obwodu, występującej przede wszystkim u grabu.

Wpływ: nadmierna zbieżystość obniża jakość drewna okrągłego i tarcicy.

Utrudnia ścinkę drzew, przy obróbce drewna powoduje zwiększenie ilości odpadów i ukośne przecięcia włókien.

Pomiar: określa się różnicą między średnicą w grubszym końcu a średnicą mierzoną w miejscu, gdzie kończy się zgrubienie.

W przypadku napływów korzeniowych, zgrubienia o falistym zarysie przekroju poprzecznego, określa się na podstawie różnicy między średnicą zew. i wew. wygięć.

6. RAKOWATOŚĆ (RAK) tworzy zniekształcenia pnia w postaci zgrubień, narośli lub ubytków drewna, spowodowane przez grzyby pasożytnicze, bakterie i inne czynniki biotyczne; połączone ze zgnilizną.

Grzyby wywołujące raka rozwijają się w żywej korze i łyku. W miejscu porażenia obumiera miazga i następuje zniekształcenie pnia.

Twory rakowe pokryte korą określa się nazwą raka zamkniętego

(np. rak Jd, Bk).

Twory rakowe pozbawione kory, często z ubytkami drewna i wydęciem pnia po przeciwnej stronie określa się nazwą raka otwartego

(np. obwar na So lub rak modrzewia).

U niektórych gatunków drzew zniekształcenie te pokrywa warstwa zakrzepłej żywicy, a przylegające do rany drewno jest przeżywiczone

(np. obwar na So).

Występuje na wszystkich gatunkach drzew, najczęściej jednak na gałęziach. U Jd, Md rak występuje również na strzale i powoduje poważne straty, gdyż rozwija się przeważnie na starszych drzewach.

Wpływ: rakowatość obniża jakość sortymentów, gdyż drewno rakowate powstałe w wyniku przerostu tkanek, wykazuje splątany układ włókien.

Do tego dołącza się często ujemny wpływ zgnilizny.

Pomiar: nie wykonuje się, stwierdza się jedynie obecność.

 

 

7. OBRZĘK zniekształcenie pnia w postaci narośli, zbudowanej z drewna zdrowego, choć często odmiennej budowy niż drewno pnia (zawiły układ włókien).

Przyczyną powstawania obrzęków jest działanie bodźców zewnętrznych lub rozwój pączków śpiących. W następstwie uszkodzenia  przez mróz, grzyby, pożar, wiatry, następuje lokalnie silniejszy rozwój tkanki przyrannej i powstanie szerszego, jaśniejszego słoja.

Występowanie: u wszystkich gatunków, najczęściej u liściastych.

Cenne formy spotyka się u Brz, Tp, Js, Lp, Jw, Orzecha.

Powierzchnia obrzęku może być gładka lub głęboko, nieregularnie spękana. Obrzęk o gładkiej powierzchni spotyka się zwykle u drzew iglastych, najczęściej u So, spękane zaś – u gat. liściastych.

U drzew rosnących pojedynczo obrzęk rozwija się częściej niż w drzewostanach.

Drewno obrzęku ma przyrost 1,5 – 3,0 razy większy niż drewno pnia.

Pomiar: nie wykonuje się, stwierdza się jedynie obecność.

Wpływ: w drewnie konstrukcyjnym i sklejkowym obrzęk, z uwagi na nieprawidłowy układ włókien, jest uważany za dużą wadę, ponieważ zmniejsza wytrzymałość mechaniczną materiału.

Surowiec z tą wadą może być jednak poszukiwany ze względu na dekoracyjny (zawiły układ włókien) wygląd drewna. Szczególnie obrzęki na Brz, zwane czeczotą, czy u Js zwane ptasim oczkiem, cenione są przez przemysł okleinowy.

Czeczotowatość brzozy karelskiej jest dziedziczna i dlatego np. w Finlandii i byłym ZSRR uprawia się ją na plantacjach.

 

 

5. Wady budowy drewna 

To wrodzone cechy drewna, wpływające ujemnie na jego użyteczność, a także odchylenia od typowej budowy drewna. Przyczyny powstawania wad budowy są różne. Mogą to być cechy dziedziczne lub nabyte wskutek wzrastania drzew na nieodpowiednich siedliskach, błędów i uszkodzeń mechanicznych, braku zabiegów pielęgnacyjnych itp.

 

SKRĘT WŁÓKIEN

Na powierzchni bocznej znamionują go ukośne bruzdy korowiny i ukośne napływy korzeniowe, w drewnie zaś korowanym – ukośne pęknięcia. Skłonność do skrętu włókien jest zjawiskiem powszechnym i w pewnym stopniu dziedziczna, przy czym czynnik genetyczny najwyraźniej ujawnia się w młodym wieku. Z wiekiem drzewa coraz większy wpływ na tworzenie skrętu włókien mają czynniki zewnętrzne.

 

Skręt włókien w drewnie okrągłym mierzy się  odchyleniem włókien od podłużnej osi pnia, a wynik wyraża w cm/m lub w %.

 

Skręt włókien jest największy w trzyobwodowej strefie drewna okrągłego, natomiast ku rdzeniowi maleje.

 

Różni autorzy rozmaicie tłumaczą występowanie skrętu włókien. Hartig łączy skręt włókien z cechami genetycznymi drzewa.

H. Knuchel, uważa, że skręt włókien występuje częściej i przybiera większe rozmiary w drzewach rosnących na glebach płytkich przy równoczesnym działaniu na nie silnych wiatrów.

 

Skręt włókien pogarsza wydatnie mechaniczne właściwości drewna w stopniu tym większym, im większy jest kąt nachylenia włókien. Wpływa on również na zmianę niektórych właściwości fizycznych, np. powoduje znacznie większą kurczliwość wzdłuż włókien niż w drewnie prostowłóknistym. Niewielki skręt włókien (do 6 %) nie wpływa na ogół na zmianę właściwości mechanicznych drewna.

 

NIERÓWNOMIERNA SZEROKOŚĆ SŁOJÓW ROCZNYCH

To widoczna różnica między szerokością słojów rocznych występujących obok siebie pojedynczo lub grupowo.

Nierównomierna szerokość słojów powoduje tworzenie się pęknięć okrężnych w następstwie odmiennej kurczliwości drewna wąskosłoistego i szerokosłoistego. Stanowi wadę surowca rezonansowego ze względu na odmienną przewodność akustyczną drewna, a z uwagi na zróżnicowanie właściwości mechanicznych jest wadą drewna lotniczego. Mimo że nierównomierna szerokość słojów rocznych nie jest wadą w drewnie okleinowym, to jej występowanie jest najczęściej niepożądane i z tego względu np. odziomki dębowe z tą wadą bywają obcinane i przeznaczane na inny cel (np. do produkcji beczek).

Pomiaru dokonuje się jedynie przy ocenie drewna o specjalnym przeznaczeniu np. dla drewna rezonansowego (w strefie rezonansowej przeprowadza się pomiar szerokości słojów rocznych na dwóch sąsiednich cm tego samego pomiaru).

Występuje zawsze w drewnie pozyskanym w d-st. zaniedbanych (niedostatecznie pielęgnowanych). Gdy z cięciami pielęgnacyjnymi wkracza się zbyt rzadko i przeprowadza się je zbyt intensywnie, pojawienie się tej wady jest regułą.

 

RDZEŃ MIMOŚRODOWY I WIELORDZENNOŚĆ

 

RDZEŃ w pojęciu technicznym stanowi centralną część strzały obejmującą właściwy rdzeń i kilka przyległych słojów rocznych. Zarówno rdzeń jak i drewno trzyrdzeniowe mają luźną, gąbczastą budowę i jasnobrunatną lub brunatną barwę. Według obowiązującej normy występowanie rdzenia nie jest wadą.

 

RDZEŃ MIMOŚRODOWY jest wadą.

Rdzeń mimośrodowy położony poza środkiem geometrycznym przekroju poprzecznego; występuje często łącznie ze spłaszczeniem strzały i twardzicą. W związku z przesunięciem rdzenia w stosunku do środka przekroju poprzecznego, na czole tarcicy występuje jednostronne zwiększenie szerokości słojów, któremu często towarzyszy twardzica. Nadmierne odchylenie rdzenia od osi pnia zmniejsza wydatnie wartość użytkową sortymentów, zwiększa skłonność do pękania i paczenia się z powodu nieregularnej budowy drewna.

 

Pomiar polega na zmierzeniu odległości między rdzeniem a środkiem czoła w cm; uzyskaną wartość można odnieść do średnicy czoła.

 

Przyczyny powstawania mimośrodowości rdzenia związane są najczęściej z naturalnym dążeniem drzewa do utrzymania pionowego wzrostu. W wyniku odchylenia się osi drzewa, tkanka twórcza zaczyna wytwarzać tzw. drewno reakcyjne, które umożliwia drzewu powrót do normalnego położenia.

(Twardzica i drewno ciągliwe to drewno reakcyjne, gdyż powstaje jako reakcja na długotrwałe bodźce mechaniczne).

 

 

WIELORDZENNOŚĆ to występowanie dwóch lub więcej rdzeni, otoczonych odrębnym usłojeniem, które dopiero w pewnej odległości przechodzi we wspólny system usłojenia.

Wielordzenność występuje często łącznie ze spłaszczeniem strzały i w towarzystwie zakorka. Zmniejsza wydajność surowca drzewnego, najczęściej z powodu wad towarzyszących (zakorek, spłaszczenie).

Pomiaru nie wykonuje się, stwierdza się jedynie obecność.

 

 

TWARDZICA I DREWNO CIĄGLIWE

 

TWARDZICA jest to drewno reakcyjne, które tworzy się u drzew iglastych. Ma ono odmienną strukturę niż drewno normalne. Widoczne na przekroju poprzecznym jako czerwono-brunatna strefa słoja rocznego, podobna z wyglądu do drewna późnego. Występuje łącznie z krzywizną, mimośrodowością rdzenia i spłaszczeniem, najczęściej w odziomkowej części pnia. Twardzica zmniejsza wartość użytkową niektórych sortymentów. Utrudnia obróbkę z powodu zwiększonej twardości drewna. Znaczna kurczliwość wzdłuż włókien drewna twardzicy powoduje pękanie i paczenie się materiału. W sortymentach okrągłych na czole określa się szacunkowo udział twardzicy w odniesieniu do jego powierzchni (do ¼, 1/3 itp.).

 

 

 

 

DREWNO CIĄGLIWE tworzy się w drewnie drzew liściastych jak Tp, Wz, Bk, Wrz, Brz. Zwiększa skłonność drewna do paczenia i pozostawia mechowatą powierzchnię po przetarciu.

Drewno ciągliwe (napięciowe, reakcyjne) swoista postać drewna liściastego, o odmiennej strukturze w stosunku do drewna normalnego, widoczna na przekroju poprzecznym, po przeschnięciu, jako strefa wczesnego drewna o barwie brunatnej.

 

Pomiaru się nie wykonuje, stwierdza się jedynie jej obecność.

 

PĘCHERZ ŻYWICZNY I PRZEŻYWICZENIE

 

PĘCHERZ ŻYWICZNY jest to pęknięcie wypełnione żywicą, spotykane w rdzeniowej partii drewna modrzewiowego, nie są typowymi pęcherzami żywicznymi.

Pęcherze żywiczne występują w drewnie gatunków iglastych, z wyjątkiem Jd, najczęściej w drewnie Św. Obfite występowanie pęcherzy żywicznych zmniejsza wartość użytkową niektórych sortymentów, w szczególności utrudnia obróbkę drewna.

 

Pomiaru się nie dokonuje, natomiast w materiałach tartych określa się ich liczbę na jednostce długości sztuki.

 

PRZEŻYWICZENIE zwiększa gęstość i trwałość drewna, a zmniejsza przepuszczalność dla cieczy. Na mechaniczne właściwości drewna z wyjątkiem udarności, nie wywiera istotnego wpływu. Utrudnia ono obróbkę, zwłaszcza powierzchniową oraz klejenie drewna.

Pomiaru się nie wykonuje. W szczególnych wypadkach określa się na czole i na powierzchni bocznej wymiary w cm.

 

ZAKOREK

Wrośnięte w drewno płaty kory w wyniku zrośnięcia się napływów korzeniowych, konarów, dwóch drzew itp.

Zakorek otwarty - widoczny na czole i pobocznicy pnia, na której przyjmuje postać bruzdy wypełnionej korą.

Zakorek zarośnięty – widoczny na czole drewna jako szczelina wypełniona korą; występuje często z wielordzennością.

 

Zakłóca jednorodną budowę drewna z powodu wygięcia słojów rocznych wokół zakorka; wpływ ten zależy od wymiarów i liczby zakorków.

 

Pomiar: na czole mierzy się głębokość i szerokość zalegania i wyraża w cm.

 

 

 

MARTWICA (ZABITKA) to warstwa obumarłego drewna z odpadającą korą lub przykryta nowo narastającymi słojami drewna, powstająca w drzewach rosnących w następstwie zabicia kambium, np. przez silne nasłonecznienie (oparzenia, zgorzelina), pożar lub zdarcie kory.

 

Powstaje ona w następstwie zabicia miazgi przez silne nasłonecznienie (oparzelina), pożar lub zdarcie kory, np. przez zwierzynę. Nowo utworzone drewno i kora otaczają wypukłym wałkiem i stopniowo zakrywają zabitkę, jeżeli jej wymiary nie są zbyt duże. Drewno to nie zrasta się z drewnem zabitki, wskutek czego tworzy się wąska szczelina, wypełniona niekiedy resztkami kory. Odsłonięte drewno martwicy narażone jest na zmiany zabarwienia, pęknięcia, zgniliznę i niszczenie przez owady.

U gatunków iglastych bywa niekiedy pokryta gruzełkami żywicy, a sąsiednie warstwy mogą być przeżywiczone.

 

Pomiar martwicy w zależności od odmiany:

a) martwica otwarta – na pobocznicy mierzy się największą szerokość i długość martwicy w cm

b) martwica zarośnięta – na czole mierzy się głębokość zalegania martwicy w pniu i jej szerokość w cm.

 

6. Zabarwienia drewna

 

Zabarwienia to zmiany naturalnej barwy drewna, którym nie towarzyszą objawy jego rozkładu. Powstają one w następstwie działania na drewno zarówno czynników biologicznych, jak i niebiologicznych.

 

ZABARWIENIA POCHODZENIA BIOLOGICZNEGO

 

SINIZNA to szaroniebieskie zabarwienie drewna niekiedy prawie czarne, wywołane przez grzyby pasożytnicze, głównie w bielu drewna iglastego. Obniża wartości estetyczne drewna, utrudnia jego nasycanie. Widoczne w części przyobwodowej w postaci promieniowo przebiegających smug.

Intensywność barwy zsiniałego drewna wiąże się z pewną obniżką udarności.

Sinizna zmniejsza estetyczne walory drewna i wpływa niekorzystnie na jakość produktów chemicznego przerobu. Zwiększa również jego przepuszczalność dla cieczy.

Występuje głównie w drewnie bielu gatunków iglastych, najczęściej u So.

W krajach Europy Zachodniej i Północnej siniznę uważa się często za cechę korzystną (np. w boazeriach).

Pomiar:

Na przekroju czołowym pnia ustala się w sposób szacunkowy stosunek powierzchni bielu porażonego przez grzyby wywołujące siniznę do całej powierzchni bielu. Również na czole mierzy się głębokość strefy zsiniałego drewna, a jej wymiar wyraża w cm.

Na pobocznicy pnia określa się jej szacunkowo lub przez pomiar długości i szerokości strefy zsiniałego drewna i wyraża w cm.

 

BRUNATNICA krwawo-brunatne, niejednolite zabarwienie bielastej części pnia, występuje często z sinizną w drewnie iglastym, głównie sosnowym i świerkowym składowanym zbyt długo w nieodpowiednich warunkach atmosferycznych.

Wpływ brunatnicy na właściwości techniczne jest podobny jak sinizny.

Pomiar wykonuje się podobnie jak przy siniznie.

Zbrunatnienie drewna, często zanikające wraz z przesychaniem, połączone z silnym, przykrym zapachem jest cechą często twardzieli Jd; w początkowym stadium trwającym ok. 40 lat nie wpływa ono na obniżenie wytrzymałości drewna, później przechodzi w zgniliznę.

W twardzieli Db występuje zbrunatnienie wewnątrz twardzieli zwane „spalenizną”, traktowane u nas jako poważna wada drewna, w Anglii jako zaleta. W ciągu dłuższego czasu (50-100 lat) może ona przemienić się w zgniliznę, szczególnie wówczas, gdy połączona jest z dużą raną otwartą (odłamany czub, konar).

Brunatnica obniża wytrzymałość nawet o 20 % i z tego powodu drewno obarczone brunatnicą jest wykluczone z konstrukcji, narażonych na znaczne obciążenia (np. stojaki kopalniane).

Brunatnicę od zgnilizny twardej często nie można odróżnić bez badań laboratoryjnych.

 

CZERWIEN BIELU to czerwone zabarwienie strefy bielastej, widoczne w postaci klinowatych smug skierowanych ku rdzeniowi lub w postaci pierścienia. Występuje głównie w składowanym drewnie Św i bielu drewna Db.

Pomiar jak przy siniznie.

 

 

 

FAŁSZYWA TWARDZIEL to zabarwienie wewnętrznej strefy drewna od jasnoróżowej do czerwonobrunatnej w drewnie buka; szarej w drewnie graba, osiki, klonu i jaworu, zarysie kolistym, owalnym, gwiaździstym lub nieregularnym. Występuje w drewnie beztwardzielowym gatunków liściastych i o niezabarwionej twardzieli ( Gb, Os, Bk, Kl, Brz, Tp, Js, Wz).

Pomiar:

W drewnie okrągłym wykonuje się na czole przez oznaczenie jej szerokości w cm lub w odniesieniu do średnicy czoła w %.

Zagadnienie przyczyn powstania fałszywej twardzieli było przedmiotem licznych badań.

Pierwszy zajął się nim R. Hartig (1889), który stwierdził, że rolę bodźca w powstawaniu fałszywej twardzieli buka odgrywa powietrze wnikające w głąb drewna przez pęknięcia, rany i obumarłe gałęzie. Powoduje ono utlenianie substancji garbnikowych i pobudza drewno do wytwarzania zatyczek.

E. Baumann (1946) uważa, że powstanie fałszywej twardzieli rozpoczyna się w większości wypadków od obumierających gałęzi.

Wpływ:

Zdrowa, czerwonobrunatna fałszywa twardziel nie wpływa ujemnie na mechaniczne właściwości drewna, zmniejsza jedynie podatność na nasycanie i gięcie oraz wpływa niekorzystnie na estetyczny wygląd drewna. Utrudnia gięcie drewna Bk. Szara barwa fałszywej twardzieli dowodzi istnienia procesów rozkładowych.

 

WEWNĘTRZNY BIEL to widoczna na przekroju czołowym, w strefie twardzieli, jasno zabarwiona warstwa drewna, o barwie zbliżonej do bielu, w postaci łuku lub pierścienia, obejmująca kilka do kilkunastu słoi rocznych, występuje w drewnie twardzielowych gatunków drzew, najczęściej w dębowym.

Wewnętrzny biel zakłóca jednorodność barwy i fizykochemiczne cechy drewna twardzieli oraz stanowi strefę o małej odporności na rozkład grzybów.

Pomiar:

Na czole sortymentów okrągłych określa się odległość wewnętrznego bielu od rdzenia lub obwodu w cm lub w odniesieniu do średnicy czoła. Można również wyrazić wymiar przez określenie szerokości tej wady w cm lub w odniesieniu do średnicy czoła.

Powstanie wewnętrznego bielu związane jest z działaniem niskich temperatur. Komórki miękiszowe wewnętrznej warstwy bielu (w pobliżu twardzieli) zostają silnie uszkodzone lub zabite przez niskie temperatury. Przy życiu natomiast utrzymuje się miękisz w słojach położonych bliżej obwodu drzewa, ponieważ stężenie soku komórkowego jest w nim większe. W tych warunkach do zamarznięcia treści wewnętrznej komórki miękiszu położonego bliżej obwodu potrzebna jest niższa temperatura niż w słojach przytwardzielowych. Zabicie komórek miękiszowych, szczególnie promieni drzewnych w słojach przytwardzielowych, uniemożliwia przedostanie się substancji pokarmowych ku obwodowi. W tych warunkach słój powstały po zabiciu wewnętrznego miękiszu jest zwykle węższy. W martwych komórkach nie mogą również przebiegać procesy twardzielowania. Słoje więc, w których nastąpiło zniszczenie komórek miękiszowych, pozostają nie zabarwione i nie zawierają wcistek. Przyrosty w których miękisz jest żywy, w następnych latach ulegają normalnemu twardzielowaniu. Brak substancji twardzielowych w wewnętrznym bielu, duże nagromadzenie skrobi i brak wcistek wpływają wydatnie na zmniejszenie się jego odporności na działalność rozkładową grzybów. W związku z tym wewnętrzny biel ulega często zgniliźnie jeszcze w żyjących drzewach, przechodząc w tzw. opuklinę.

 

 

ZAPARZENIE

W drewnie świeżo ściętych drzew o niezabarwionej twardzieli, składowanych w ciepłej porze roku; zmiana naturalnej barwy często na czerwonobrunatną, widoczną na przekroju czołowym w postaci drobnych plam, które powiększając się mogą tworzyć jednolitą zwartą powierzchnię.

 

Zmiana zabarwienia jest wynikiem biochemicznych zmian treści komórek miękiszowych pod wpływem powietrza wnikającego w drewno po ścince. Wraz z powietrzem wnikają zarodniki grzybów, powodujące jednoczesny z zaparzeniem lub opóźniony rozkład drewna z charakterystycznymi w pierwszej fazie plamami na czerwonobrunatnym tle, widocznym tylko na świeżych przekrojach. W dalszej fazie rozkładu drewna zaparzenie przybiera rysunek marmur.

Zaparzenie w ciągu bardzo krótkiego czasu prowadzi do rozkładu uniemożliwiającego przerób drewna (jest to jedna z najgroźniejszych wad wtórnych).

 

Pod pojęciem „spalenizny” drewna Db rozumie się krwawobrunatne przebarwienie twardzieli Db, często o przebiegu nieregularnym, powodowane przez grzyb Fistulina hepatica.

Wada ta, chociaż w normie nie wymieniona, jest dobrze znana u brakarzy, często dyskwalifikująca cenny surowiec dębowy.

Jak wykazały badania Z. Laurowa (1985), drewno Db ze spalenizną (ale bez zgnilizny) może być w pełni stosowane w konstrukcjach nie narażonych na znaczne obciążenia dynamiczne – nie powinni być zalecane na prowadniki szybowe.

 

Pomiaru się nie wykonuje, stwierdza się jedynie obecność zaparzenia.

 

 

 

ZABARWIENIA POCHODZENIA NIEBIOLOGICZNEGO

 

Zabarwienia tej grupy stanowią zmiany naturalnej barwy drewna, spowodowane działaniem czynników atmosferycznych lub związków nieorganicznych.

 

ZACIĄGI GARBNIKOWE (SŁONECZNE) to brunatne zabarwienie drewna, w postaci plam, od których ciągną się w głąb drewna klinowate smugi. Zabarwienie jest następstwem utleniania wyługowanych garbników. Powstaniu zaciągów sprzyja silne nasłonecznienie czół drewna, ciepła i wilgotna pogoda oraz intensywne wyparowywanie wody wolnej, w której rozpuszczone są związki garbnikowe.

Występuje w drewnie liściastym zawierającym garbniki, głównie w dębowym.

Pomiaru się nie wykonuje, stwierdza jedynie obecność.

 

PLAMY WODNE to rdzawe lub szarobrunatne zabarwienie w warstwie trzyobwodowej drewna spławianego lub składowanego w wodzie.

Przyczyną ich powstawania są zarówno zaburzenia w procesach przewodzenia wody, jak i przepływ wód opadowych przez pęknięcia między rozwidleniami, otwory po odłamanych gałęziach itp.

Plamy wodne występują w drewnie wszystkich gatunków drzew, najczęściej jednak u Jd, So, Os, Bk, Js.

Zwiększa skłonność drewna do pękania i sprzyja wnikaniu zarodników grzybów w głąb surowca. Pomiaru się nie wykonuje, stwierdza się jedynie obecność.

 

7. Zgnilizny

 

Obowiązująca norma PN – 79/D – 01011 określa zgniliznę jako stadium rozkładu komórek drewna wywołane przez grzyby pasożytnicze.

 

ZGNILIZNA TWARDA JASNA o zabarwieniu jaśniejszym od drewna normalnego, występuje głównie w drewnie gatunków drzew liściastych.

ZGNILIZNA TWARDA CIEMNA o zabarwieniu brunatnym, brązowym występuje częściej w drewnie gatunków iglastych.

ZGNILIZNA TWARDA RÓŻNOBARWNA (MARMURKOWA) o niejednolitym zabarwieniu, występuje częściej w drewnie gatunków drzew iglastych.

ZGNILIZNA TWARDA CZERWONA (CZERWIEŃ TWARDZIELI) o zabarwieniu czerwonym występuje w części odziomkowej rosnących drzew iglastych w wewnętrznej strefie pnia, najczęściej w drewnie So.

ZGNILIZNA TWARDA ZEWNĘTRZNA wpływa ujemnie na wygląd drewna i nieznacznie pogarsza jego właściwości mechaniczne. Występuje w trzyobwodowej strefie drewna i jest widoczna na czole przeważnie w postaci pierścienia, obejmującego całą powierzchnię strefy zewnętrznej (bielastej) pnia. Stopień zaatakowania określa się na podstawie pomiaru szerokości (w cm) strefy zajętej przez zgniliznę na czole pnia.

ZGNILIZNA TWARDA WEWNĘTRZNA występuje w wewnętrznej strefie drewna, widoczna na czole pnia.

Na czole dokonuje się pomiaru średnicy strefy drewna zawierającej zgniliznę w cm lub odnosi się ją do średnicy drewna okrągłego.

ZGNILIZNA TWARDA ROZPROSZONA jest widoczna na czole w postaci nieregularnie rozmieszczonych plam na całej powierzchni czoła lub na jego części.

Określa się ją szacunkowo w stosunku do powierzchni czoła.

 

ZGNILIZNA MIĘKKA w niej następuje rozkład komórek drewna, objawiający się nie tylko zmianą barwy drewna, lecz także zmianami fizyko – mechanicznymi cech. Wskaźnikiem jej występowania mogą być widoczne na pobocznicy pnia owocniki grzybów, ślady po nich lub wklęśnięcia kory.

Zgnilizna miękka występuje w drewnie wszystkich gatunków drzew i może rozwijać się w drewnie drzew na pniu i składowanym. Przy znacznym zaawansowaniu zgnilizny, drewno traci zupełnie wartość użytkową.

ZGNILIZNA MIĘKKA KOROZYJNA powstająca w wyniku rozkładu w drewnie ligniny; w uszkodzonym drewnie, przy zachowaniu jego struktury, występują białe, różnej wielkości smugi, czasem w postaci jamkowatych wgłębień; w zależności od wyglądu porażonego drewna rozróżnia się zgniliznę jamkowatą lub gąbczastą.

ZGNILIZNA MIĘKKA DESTRUKCYJNA powstająca w wyniku rozkładu celulozy w drewnie; uszkodzone drewno rozpada się na części różnej wielkości i różnego kształtu, w końcowym stadium na proszkowatą lub włóknistą masę; w zależności od wyglądu porażonego drewna rozróżnia się zgniliznę płytkową, kostkową i proszkową.

ZGNILIZNA MIĘKKA KOROZYJNO-DESTRUKCYJNA w której równocześnie występują objawy uszkodzeń charakterystycznych dla zgnilizny korozyjnej i destrukcyjnej.

 

 

 

 

 

GRZYBY POWODUJĄCE ROZKŁAD I PRZEBARWIENIE DREWNA

Opieńka miodowa, groźny pasożyt wielu drzew i krzewów, wykorzystując wytworzony przez siebie śluz przyklejają się końcem ryzomorfy do powierzchni zdrowego korzenia, po czym, wskutek działania głównie siły mechanicznej, przenika odgałęzieniami ryzomorfy do wnętrza korzenia.

Stwierdzono, że większość grzybów z grupy Basidiomycetes, wywołujących zgniliznę drewna, wnika do żywiciela tylko przez rany, głównie zaś w miejscach złamania lub odcięcia gałęzi w miejscach uderzenia pioruna bądź blizny po ogniu.

Odporność drewna na działanie grzybów zależy od rodzaju i ilości występujących w drewnie substancji ekstraktywnych.

Substancje te działają trująco i utrudniają albo uniemożliwiają rozwój grzybów. Drewno dębowe dzięki dużej zawartości substancji garbnikowych, szczególnie taniny, nie ulega destrukcyjnej działalności większości grzybów. Działanie toksyczne taniny polega na wiązaniu się z substancjami białkowymi na nierozpuszczalne związki.

Drewno buka wykazuje większą gęstość niż drewno sosny, a jednak chętniej atakowane jest przez wszystkie grzyby rozkładające drewno. Jak wykazały badania, drewno buka nie zawiera składników toksycznych, które uodporniałyby go na działanie grzybów, a oprócz tego zawiera 12-15 % łatwo rozpuszczalnych związków odżywczych i wskutek tego stanowi dobre podłoże dla rozwoju grzybów. 

Omawianych zagadnień nie należy uogólniać. Drewno dębu np. jest odporne na działanie większości grzybów rozkładających drewno, a chętnie bywa atakowane przez Sterem firsutum. Jak wykazały badania, grzyb ten jest zupełnie odporny na taninę i może znosić jej stężenie do 12 %.

 

GRZYBY POWODUJĄCE ZGNILIZNĘ DREWNA

 

Warunki sprzyjające rozkładowi drewna

Grzyby rozkładające drewno charakteryzują się tym, że dzięki posiadanym enzymom mogą rozkładać i niszczyć zdrewniałe tkanki. Z analiz rozłożonego drewna wynika, że celuloza jest chętnie atakowana przez wszystkie rozkładające drewno grzyby, chociaż sama nie stanowi podłoża do ich rozwoju. Wiadomo również, że wiele grzybów rozkłada także ligninę.

Dla grzybów rozkładających drewno optymalna wilgotność drewna wynosi 35-50 %. Minimalna wilgotność drewna konieczna dla rozwoju większości grzybów wynosi

22-24 %.

Drewno o wilgotności mniejszej niż 20 % jest zabezpieczone przed atakiem jakiegokolwiek z pospolitych grzybów powodujących jego rozkład.

Jak wykazały badania, grzybnia grzybów rozkładających drewno jest bardzo odporna na niskie temperatury.

J. Liese (1934) podaje, że gdy utrzymywał 90 kultur różnych gatunków grzybów w niskich temperaturach, sięgających nawet

-26º C okazało się, że po 14 dniach grzyby nie tylko nie zginęły, ale wykazywały energiczniejszy wzrost i swobodniej owocowały niż kultury utrzymywane w ciepłym pomieszczeniu.

 

 

 

 

 

 

ZGNILIZNY DREWNA

Zgnilizna drewna jest to chemiczny rozkład i wynikający stąd rozpad substancji drzewnej. W wyniku zgnilizny zmienia się wartość użytkowa drewna.

 

Zależnie od miejsca występowania na drzewie można mówić o zgniliźnie korzeniowej, strzałkowej, gałęziowej.

W zależności od miejsca występowania zgnilizny na przekroju poprzecznym mówi się o zgniliźnie bielu lub twardzieli.

Biorąc pod uwagę proces rozwojowy zgnilizn, można podzielić je na wczesne i późne oraz szereg form pośrednich.

 

R. Flack (1949) wyróżnia zgniliznę leśną, składową i domową. Czynnikami ekologicznymi wyodrębniającymi te trzy grupy zgnilizn są przede wszystkim wilgotność i temperatura; drewno drzew żywych pozostających na pniu wykazuje znacznie większy stopień wilgotności niż drewno na składach, nie mówiąc już o drewnie w konstrukcjach budowlanych.

Zróżnicowanie środowisk pod względem wilgotności i temperatury powoduje, że inne gatunki grzybów wywołują zgniliznę leśną, inne składową, a jeszcze inne domową.

Pod wpływem działania grzybów wywołujących zgniliznę brunatną (destrukcyjną) porażone drewno zmienia stopniowo zabarwienie i z czasem staje się brunatne. W porażonym drewnie ulegają rozkładowi celuloza i towarzyszące pentozany (stąd używany również termin: zgnilizna błonnikowa), gdy tymczasem lignina pozostaje prawie nie tknięta. Wskutek usunięcia w trakcie procesu rozkładu z substancji drzewnej celulozy i innych związków węglowodanowych ściany komórek zmniejszają się i pękają, co z kolei objawia się kurczeniem się drewna, pękaniem i rozpadem na pryzmatyczne klocki. W końcowej fazie rozkładu drewno można z łatwością rozetrzeć w palcach na brunatny proszek. Jako przykład zgnilizny typu brunatnego można przytoczyć rozkład powodowany przez stroczka domowego (Serpula lacrymans).

 

Charakterystyczną cechą drewna opanowanego zgnilizną białą jest jego jasna barwa. W tym wypadku rozkładowi ulegają z reguły równocześnie wszystkie składniki drewna (celuloza, lignina i inne). Nawet w stadium późniejszego rozkładu drewno takie nie kurczy się, lecz tylko mięknie, staje się gąbczaste, ugina się z łatwością pod naciskiem palca. Jasny kolor produktu zgnilizny tłumaczy się na ogół tym, że udział celulozy w drewnie jest większy niż ligniny, a oprócz tego w toku procesu gnilnego powstają nieraz barwniki przebarwiające rozkładane drewno. Typowym przykładem białej zgnilizny jest drewno porażone przez hubę pospolitą (Fomes fomentarius).

 

Zgnilizna pstra odznacza się ciemnym zabarwieniem porażonego drewna oraz występowaniem na tym tle mniej więcej równomiernie rozmieszczonych jamkowatych, jasnych plamek. Przykładowo można tu przytoczyć zgniliznę powodowaną przez czyrenia sosnowego (Phellinus Pini) na sośnie i skórnika popękanego (Sterem frustulosum) na drewnie dębowym.

W przypadku huby sosny można także stwierdzić występowanie tzw. zgnilizny pierścieniowej, powstającej w następstwie silniejszego atakowania przez grzyb drewna wczesnego niż późniejszego. W wyniku tego procesu porażone słoje roczne stosunkowo łatwo oddzielają się od siebie.

 

 

 

8. Uszkodzenia mechaniczne

 

CHODNIKI OWADZIE to ślady żerowania owadów niszczących drewno w postaci chodników i otworów.

CHODNIKI OWADZIE POWIERZCHNIOWE to ślady żerowania owadów na pograniczu kory i drewna, wnikające w drewno na głębokość do 3mm.

CHODNIKI OWADZIE PŁYTKIE to chodniki owadzie sięgające od 3 do 15 mm w głąb drewna okrągłego.

CHODNIKI OWADZIE GŁĘBOKIE to chodniki owadzie sięgające ponad 15 mm w głąb drewna okrągłego.

CHODNIKI OWADZIE MAŁE to chodniki o średnicy otworów wylotowych nie przekraczających 3 mm (drwalniki, kołatki itp.)

CHODNIKI OWADZIE DUŻE to chodniki o średnicy otworów wylotowych większej niż 3 mm.

 

ODARCIE KORY to część pobocznicy niekorowanego drewna okrągłego pozbawiona kory.

 

SPAŁA ŻYWICZARSKA  to widoczne na pobocznicy drewna okrągłego ślady nacięć kory i zewnętrznych słojów rocznych wykonanych w procesie pozyskiwania żywicy balsamicznej.

 

ZACIOSY to skaleczenia, uszkodzenia pobocznicy drewna okrągłego pilarką, siekierą, pociskiem, łańcuchem, nożem, capiną itp.

 

OBECNOŚĆ CIAŁ OBCYCH to tkwiące w drewnie kawałki metali, kamieni itp. i towarzyszące im zmiany barwy w otaczającym drewnie, które często przechodzą w zgniliznę.

 

ZWĘGLENIA to opalenia i nadwęglenia pobocznicy, rzadziej czoła drewna okrągłego w wyniku uszkodzenia ogniem (pożary lasu, ogniska itp.).

 

USZKODZENIA PRZEZ PTAKI to widoczne na pobocznicy pnia otwory różnej średnicy i głębokości, wydrążone przez ptaki.

 

 

 

 

 
Copyright ©2014 by użytkowanie lasu
Kreator Stron www